Παρασκευή, 27 Σεπτεμβρίου 2013

''ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ'', Raymond Aron


''Ta Tελευταία Χρόνια του Αιώνα''
του Raymond Aron

*O Aπομονωτισμός του
Τζώρτζ Κένναν* (συνχ.)

    Οι αμερικανοί στρατηγοί ισχυρίζονται ότι τα πυρηνικά όπλα έχουν αποκλειστική λειτουργία και ότι σε περίπτωση πυρηνικού πολέμου οι ίδιες οι έννοιες της νίκης και της ήττας χάνουν το νόημά τους. Γι' αυτό βάζουν σαν στόχο τους στις διαπραγματεύσεις ή στην πολιτική τους για τους εξοπλισμούς την σταθερότητα, δηλαδή μία κατάσταση όπου κανείς από τους δύο μεγάλους δεν θα τολμήσει να καταφύγει στα πυρηνικά όπλα. Ξεκινώντας από αυτή τη σκέψη, από τον στόχο της σταθερότητας, οι αμερικανοί έχουν παραιτηθεί από την άμυνα απέναντι στους πυραύλους (ΑΒΜ) κι έχουν δεχτεί το λεγόμενο δόγμα Mad - Mutual Assured Destruction. Αν όμως βασιστούμε στα συγγράματα των σοβιετικών στρατηγών, το δόγμα από την άλλη πλευρά είναι τελείως διαφορετικό. Ο πόλεμος, είτε είναι πυρηνικός είτε όχι, αποτελεί, σύμφωνα με την έκφραση  του Κλάουζεβιτς και του Λένιν, τη συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα. Ο πυρηνικός πόλεμος μπορεί να αποφευχθεί αν το σοσιαλιστικό στρατόπεδο νικήσει, μακροπρόθεσμα το καπιταλιστικό στρατόπεδο χωρίς να ανατρέξει στα όπλα. Αλλά, αν υποθέσουμε ότι αυτός ο πόλεμος - που δεν είναι αδύνατος ούτε αδιανόητος - πραγματοποιηθεί, δεν θ' αλλάξει χαρακτήρα και θα καταλήξει μ' ένα θρίαμβο - φυσικά τον θρίαμβο του σοσιαλιστικού στρατοπέδου.
   Οι δαπάνες, τα έργα της πολιτικής άμυνας που συνεχίζονται στην ΕΣΣΔ, προσφέρουν ένα παραπάνω επιχείρημα σ' αυτούς που ο Κένναν ονομάζει ενθουσιώδεις οπαδούς των όπλων. Σύμφωνα με τις αναλύσεις της αμερικανικής έμπνευσης, η πολιτική ή παθητική άμυνα απειλεί τη σταθερότητα όσο και ο χειρισμός των SS 19 που προορίζονται για την πρώτη επίθεση. Κάθε υπεροχή που αποκτά ο ένας από τους δυό μονομάχους και που ο άλλος δεν αντισταθμίζει, κλονίζει την ισορροπία. Η πολιτική άμυνα που επιτρέπει να γίνουν ''αποδεκτές'' οι απώλειες ενός πυρηνικού πολέμου, περιορίζει τη βεβαιότητα της αμοιβαίας καταστροφής. Δημιουργεί έναν άλλο στόχο, διαφορετικό από τη σταθερότητα.
  Η επόμενη φάση μας οδηγεί πέρα από την πυρηνική μονομαχία και μας προσγειώνει στην πραγματικότητα. Υπεραπλουστεύοντας, μπορούμε να διακρίνουμε ανάμεσα στην αποτροπή μίας άμεσης πυρηνικής επίθεσης και την αποτροπή μίας επίθεσης που γίνεται με συμβατικά όπλα ενάντια σ' ένα σύμμαχο ή ένα ζωτικό συμφέρον που βρίσκεται στο εξωτερικό, από τον άλλον Μεγάλο. Σε μιά κατάσταση πυρηνικής σταθερότητας τί απομένει από την αποτρεπτική ισχύ ; Τί αξία έχει η αμερικανική εγγύηση που δίνεται στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης στα πλαίσια της Ατλαντικής Συμμαχίας ;
   Εδώ κι είκοσι χρόνια, αυτά τα προβλήματα γίνονται αντικείμενο ατέλειωτων συζητήσεων. Οι ΗΠΑ επεδίωξαν, και εν μέρει κατόρθωσαν, την ενίσχυση της άμυνας στο πεδίο της μάχης και επέβαλαν τη θεωρία της σταδιακής αντεπίθεσης : η θέση των μαζικών αντιποίνων έχει εγκαταλειφθεί εδώ και καιρό (εκτός από τους γάλλους θεωρητικούς, οι οποίοι την υποστηρίζουν ακόμα γαι τη διασφάλιση του γαλλικού εδάφους που θεωρούν ιερό). Αλλά μέχρι τώρα, ακόμα κι η χρήση των αμερικανικών διηπειρωτικών πυραύλων δεν θα επέφερε αναγκαστικά την ''αμοιβαία καταστροφή''. Οι Minutement θα στοχεύουν στρατιωτικούς στόχους αλλά πρώτα απ' όλα τους σοβιετικούς πυραύλους. Αν στο εξής οι σοβιετικοί διαθέτουν μία μεγαλύτερη ικανότητα καταστροφής των πυραύλων εδάφους, η ευρωπαϊκή ασφάλεια θα πρέπει να βασιστεί περισσότερο απ' ό,τι πριν, στις δυνάμεις του θεάτρου των επιχειρήσεων. Χωρίς καν ν' αναφερθούμε στην Ευρωπαϊκή ασφάλεια, καταλαβαίνουμε την επιμονή μερικών γερουσιαστών που απαιτούν την τελειοποίηση και τη θέση σε λειτουργία, στις αρχές της δεκαετίας του '80, των ΜΧ, που είναι κινητοί διηπειρωτικοί πύραυλοι και γι' αυτό λιγότερο ευάλωτοι. Καταλαβαίνουμε επίσης την αξία που έχει για τους ευρωπαίους η βόμβα νετρονίου, όπλο μάχης κι όχι μόνο αποτρεπτικό, το οποίο θα τους βοηθούσε να αντισταθμίσουν την μειονεκτικότητά τους σε δυναμικό και συμβατικά όπλα.
   Βέβαια έχω κι εγώ συχνά την αίσθηση του εξωπραγματικού διαβάζοντας τις διχογνωμίες για την πυρηνική στρατηγική. Πολλά από τα σενάρια που φαντάζονται οι ειδικοί δεν μοιάζουν ρεαλιστικά, αφού απαιτούν από τους υπευθύνους κατ' αρχάς μία υπερβολική τρέλλα και, κατά δεύτερο λόγο, μεγάλη ψυχραιμία κι υπεράνθρωπο αυτοέλεγχο. Η στάση του Κένναν είναι ασαφής αν και οι ICBM, οι MIRV, οι SLBM και οι MARV, με δυσαρεστούν το ίδιο όπως κι αυτόν. Μπορεί τα όπλα  που συσσωρεύονται κι από τις δύο πλευρές να μη χρησιμοποιηθούν ποτέ : ποιός μπορεί να είναι σίγουρος γι' αυτό ; Επαναλαμβάνω ότι, αντίθετα από τους αμερικανούς, οι σοβιετικοί διατηρούν, σε σχέση με έναν πιθανό πυρηνικό πόλεμο, την κλασσική θεωρία του Κλάουζεβιτς και του Λένιν : ως συνέχιση της πολιτικής, αυτός ο πόλεμος, όπως και κάθε άλλος, θα κατέληγε στη νίκη του ενός στρατοπέδου και στην ήττα του άλλου. Προπαγάνδα ; Μπορεί, αλλά, γι' άλλη μία φορά, ποιός μπορεί να τ' ορκιστεί ;
    Εξάλλου, αν, κατά τα λεγόμενα του Κένναν, αφήσουμε κατά μέρος τα πυρηνικά όπλα και την πρώτη επίθεση των SS 19 στους Minutemen III, παραμένει η συσσώρευση του συμβατικού εξοπλισμού, η οποία στην ΕΣΣΔ συνεχίζεται και υπερβαίνει τις απαιτήσεις ασφαλείας με την πιο ευρεία έννοια της λέξης. Το κέντρο της διαμάχης, μας επαναλαμβάνει ο Κένναν, είναι η ιδέα που έχουμε για τους σοβιετικούς ιθύνοντες. Μπορεί. Αλλά μας επιβάλλει την επιλογή ανάμεσα σε δύο ερμηνείες που είναι εξίσου απίθανες.  Ή έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους με σκοτεινά σχέδια, χωρίς καμμία ανθρωπιά, που περνούν την ώρα τους σχεδιάζοντας κρυφά πώς θα εξουσιάσουν όλο τον κόσμο, διακινδυνεύοντας φρικτές καταστροφές για τους άλλους λαούς και για τους ίδιους, ή έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους που ενδιαφέρονται περισσότερο για την άμυνά τους και των οποίων η προσοχή είναι συγκεντρωμένη πρώτα απ' όλα στα άλυτα ακόμα προβλήματα της οικονομικής ανάπτυξης. Μετά από έντεκα χρόνια σοβιετικής εμπειρίας, το 1946, ο Κένναν δεν μας παρουσίασε καμμία από αυτές τις δύο ερμηνείες. Σύμφωνα με τον Mr. X., οι άνθρωποι του Κρεμλίνου δεν θα αναλάμβαναν ανώφελα κινδύνους, αλλά θα εκμεταλλεύονταν κάθε ευκαιρία για να προωθήσουν τα πιόνια τους, να επεκτείνουν την επιρροή τους, να καλύψουν τα κενά, να φέρουν στην εξουσία ανθρώπους ή κόμματα που υποστηρίζουν τον σκοπό τους. Τα γεγονότα που μεσολάβησαν από το 1946 μέχρι το 1978 ταιριάζουν με την ανάλυση του Mr.X., αλλά δεν μοιάζουν με κανένα από τα σκαριφήματα που κατασκευάζει ο Κένναν για να εξυπηρετήσει την πολεμική του : ή υπάρχουν στο Κρεμλίνο τέρατα ή υπάρχουν προσεκτικοί γέροντες που θέλουν πρώτα απ' όλα να βελτιώνουν τη γεωργία. Ο σοβιετικός εξοπλισμός - ένας αμυντικός προϋπολογισμός που αντιπροσωπεύει το 11 με 13% του ΑΕΠ (Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος), ίσως και παραπάνω - δεν ταιριάζουν με τη θεωρία ΙΙ και δεν αποδεικνύει τη θεωρία Ι, αλλά επιτρέπει ακόμα λιγότερο τον χλευασμό των ''οπαδών των όπλων'', οι οποίοι, στη Δύση, αναρωτιούνται για τις αυριανές, αν όχι για τις σημερινές, σοβιετικές προθέσεις.
  Ο πυρηνικός συσχετισμός δυνάμεων δεν αποτελεί παρά ένα κεφάλαιο του συνολικού συσχετισμού. Ακόμα κι αν οι σοβιετικοί στοχεύουν στην υπεροχή, π.χ. στην ικανότητα καταστροφής ενός μεγαλύτερου αριθμού πυραύλων εδάφους σε μιά πρώτη επίθεση, δεν σημαίνει ότι αντιμετωπίζουν μ' ελαφριά καρδιά έναν πυρηνικό πόλεμο. Αυτή η υπεροχή τους παρέχει ένα είδος εγγύησης, σε περίπτωση επίθεσης στην Ευρώπη ενάντια στη χρήση των στρατηγικών πυρηνικών όπλων.
   Επίσης, η σοβιετική υπεροχή στην Ευρώπη σε τεθωρακισμένα, μεραρχίες, αεροπλάνα, ανθρώπους κι εξοπλισμό δεν αποδεικνύει ακόμα ότι το Κρεμλίνο προτίθεται να θέσει σε κίνηση την πολεμική θύελλα στην Ευρώπη μία προκαθορισμένη ημερομηνία. Επιδιώκουν περισσότερο να εγκαθιδρύσουν στις χώρες της Κοινότητας ένα είδος ημι-προτεκτοράτου, τουλάχιστον σε μία πρώτη φάση. Να τις συνηθίσουν σιγά-σιγά σ' ένα καθεστώς Φινλανδοποίησης εκουσίως ή δια της βίας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μπρέζνιεφ και οι σύντροφοί του εξαγριώθηκαν με τα όπλα του πεδίου της μάχης, τους πυραύλους και τη βόμβα νετρονίου. Μερικοί Ευρωπαίοι δεν τόλμησαν να δεχτούν αυτό το αμυντικό όπλο κι ο Κάρτερ καθυστέρησε την κατασκευή του. Είναι η πρώτη φανερή υποχώρηση των ΗΠΑ, στον τομέα των εξοπλισμών, απέναντι στην ΕΣΣΔ.
   Το 1946, η ανάσχεση έθεσε στην Ευρώπη ένα πρόβλημα περισσότερο πολιτικό παρά στρατιωτικό, τόσο αναμφισβήτητη ήταν η ανωτερότητα των ΗΠΑ (μολονότι εκείνη την εποχή οι ΗΠΑ αποστράτευσαν αμέσως τις δυνάμεις τους και δεν είχαν στη διάθεσή τους αποθέματα ατομικών βομβών). Η πραγματική αλλαγή που ο Κένναν αρνείται να δει, είναι η αντίθεση ανάμεσα στην υλική άνοδο και την ηθική πτώση στην ΕΣΣΔ. Ένα μέρος του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος δήλωσε, χωρίς να διαγραφεί, ότι η ΕΣΣΔ είναι ένα αντι-πρότυπο. Στη Δυτική Ευρώπη γνωρίζουμε την άλλη Ευρώπη, τα στρατόπεδα, το σχετικό χαμηλό επίπεδο ζωής, τη μετριότητα της τεχνολογίας, την αναποτελεσματικότητα του συγκεντρωτισμού και αυταρχικού προγραμματισμού. Αντίθετα, ο στρατός, ο οποίος άλλοτε επονομαζόταν κόκκινος αλλά σιγά-σιγά επανέρχεται η συνήθεια να τον ονομάζουμε ρωσικό, είναι ο πιο δυνατός του κόσμου. Ο φόβος που πλανάται στην Ευρώπη το 1978, δεν είναι πια ο κομμουνισμός, είναι ο ρωσικός στρατός. Ρωτάω τον Κένναν με λύπη : σε ποιόν κόσμο ζείτε ; Γιατί χάσατε κάθε επαφή με την πραγματικότητα ; Λυπάστε που οι αμερικανο-σοβιετικές σχέσεις δεν είναι καλύτερες. Αλλά οι ευρωπαίοι πουλάνε στην ΕΣΣΔ την τεχνολογία τους, έτοιμα εργοστάσια, δίνουν ακόμα και πιστώσεις με ευνοϊκούς όρους σ' αυτή τη δύναμη που φοβούνται.
Επιθυμείτε την υπογραφή του SALT 2 ; Εντάξει. Το SALT 1 ωστόσο, δεν επιβράδυνε τις σοβιετικές προσπάθειες, και το SALT 2, σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν επίσημα ανακοινωθεί, προσδιορίζει ένα όριο πυραύλων τύπου Μίρβ, που η ΕΣΣΔ θα φτάσει σε μερικά χρόνια. Το δίλημμα που αναφέρετε στο τέλος του άρθρου σας - ή τον δρόμο της ελπίδας ή τον δρόμο της συμφοράς - δεν αντικατοπτρίζει την κατάσταση της χώρας σας, δεν καθορίζει την απόφαση που πρέπει να ληφθεί. Το πραγματικό πρόβλημα είναι άλλο : οι ΗΠΑ, θέλουν να ασκήσουν μία παγκόσμια πολιτική ή θέλουν να αναδιπλωθούν στον εαυτό τους (ή, απλά, να περιορίσουν τα συμφέροντά τους στους βασικούς οικονομικούς συνεταίρους και ανταγωνιστές τους, την Ιαπωνία και τη Δ. Ευρώπη) ;
    Το ότι το Κρεμλίνο, μετά τη κρίση της Κούβας του 1962, βάλθηκε να φτάσει τις ΗΠΑ σ' όλους τους τομείς δεν πρέπει να μας ξενίζει. Η ΕΣΣΔ, όπως παλιά Τσαρική Ρωσία, είναι θεμιτό να αποβλέπει στο να γίνει Μεγάλη Δύναμη, και να το πετύχει. Δεν αποτελεί επίσης σκάνδαλο το γεγονός ότι η σοβιετική αρκούδα βγήκε απ' τη φωλιά της και τις κλειστές θάλασσές της και τριγυρνάει από εδώ κι από κει. Στο τελευταίο του βιβλίο, ο Κένναν κρίνει ότι είναι φυσιολογικό η ΕΣΣΔ να προβάλλει τη δύναμή της στην Εγγύς Ανατολή και την Αφρική, να φέρνει στην εξουσία με την βοήθεια των κουβανικών στρατευμάτων, κόμματα που υποστηρίζουν τη γραμμή της στην Αγκόλα, την Αιθιοπία και αλλού. Κι εδώ ακόμη δεν πρόκειται για πρωτόγνωρα γεγονότα : η ΕΣΣΔ ακολουθεί τα πρότυπα άλλων μεγάλων δυνάμεων και κυρίως των ΗΠΑ. Ο Χ.Κίσσινγκερ αναγνώριζε κι αυτός το δυσάρεστο, αλλά αναπόφευκτο γεγονός : η ΕΣΣΔ έχει τα μέσα μίας παγκόσμιας δύναμης και θα τα χρησιμοποιήσει παντού όπου κρίνει θετικό τον συσχετισμό ανάμεσα στον κίνδυνο και το κέρδος. Ούτε στην Αγκόλα, ούτε στην Αιθιοπία, ο κίνδυνος είναι μεγάλος.
   Η πρωτοτυπία του Κένναν έγκειται στο ότι οι επεμβάσεις των Σοβιετικών στην Αφρική δεν του εμπνέουν ανησυχίες. Μπορεί κανείς να υποστηρίξει, βέβαια, ότι η δημιουργία μίας στρατιωτικής βάσης στην Αιθιοπία και η επιβολή ενός φιλοσοβιετικού καθεστώτος δεν είναι κάτι που πλήττει τα αμερικανικά συμφέροντα. Το ίδιο κάνει και για την Αγκόλα, κι αύριο για την Ναμίμπια ή τη Ροδεσία. Αλλά το ίδιο επιχείρημα, όταν επαναλαμβάνεται πολλές φορές, χάνει την αξία του. Είναι αδιάφορο για την αμερικανική δημοκρατία το ότι τα αφρικανικά κράτη περιέρχονται ένα-ένα στο σοβιετικό στρατόπεδο ; Είναι αδιάφορο το ότι ο σοβιετικός στόλος ελέγχει τις θαλάσσιες οδούς που ακολουθούν τα πετρελαιοφόρα, από τον Περσικό Κόλπο προς την Ευρώπη ή τις ΗΠΑ ;
    Απ' το 1946 μέχρι το 1977, ο Τζ. Κένναν πέρασε απ' την μίαν άποψη στην άλλη : η θεωρία της σταθερής και προσεκτικής ''ανάσχεσης'' των επεκτατικών τάσεων της ΕΣΣΔ προϋπέθετε μία αντίθεση στα συμφέροντα των δύο Μεγάλων. Το τωρινό του άρθρο υπονοεί ότι τα ίδια αυτά συμφέροντα συμβαδίζουν, κι αυτό εκφράζεται με ακραία μορφή σ' ένα πρόσφατο βιβλίο : κανένας απ' τους στόχους της ΕΣΣΔ δεν μοιάζει να είναι τέτοιας φύσης ώστε ν' αποτελεί πρόκληση απέναντι στα συμφέροντα των ΗΠΑ - με μόνη πιθανή εξαίρεση το Βερολίνο.
   Κατόπιν αυτού, βέβαια, γιατί οι ΗΠΑ, αντιτάσσονται, παντού και πάντα, στις σοβιετικές φιλοδοξίες ; Γιατί να παίζουν το παιγνίδι του Power politics, προσεγγίζοντας την Κίνα για να εξισορροπήσουν το σοβιετικό δυναμικό ; Έτσι διαγράφεται ή μάλλον επιβεβαιώνεται ένας νεο-απομονωτισμός : όχι τόσο η άρνηση συμμαχιών, όσο ο περιορισμός των περιοχών του πλανήτη όπου οι ΗΠΑ θα διατηρήσουν την παρουσία τους και, σε περίπτωση ανάγκης, τα μέσα επέμβασής τους.
   Περίεργη μεταστροφή ! Παράξενη θεωρία ! Είναι γεγονός ότι η τέχνη της πολιτικής συνίσταται στο να ζυγίζει κανείς την αξία των διαφόρων αντικειμένων διαμάχης, να διαχωρίζει τα ζωτικά συμφέροντα απ' τα περιθωριακά συμφέροντα, να μη ριψοκινδυνεύει σημαντικές δυνάμεις για την υπεράσπιση δευτερεύουσας σημασίας θέσεων. Αλλά πώς οι ΗΠΑ θα μπορούσαν ν' αποτραβηχτούν από ορισμένες περιοχές του κόσμου χωρίς ν' αφήσουν ένα κενό και να διαταράξουν την εξαιρετικά εύθραυστη ισορροπί του διακρατικού συστήματος ; Μερικές φορές, ο Κένναν φαίνεται να υπολογίζει σε μία αμερικανο-ρωσική συμφωνία για την αποφυγή σύγκρουσης στις ''θερμές'' περιοχές, όπως η Νότια Αφρική και η Εγγύς Ανατολή. Πού βασίζονται όμως οι ελπίδες του ; Οι σοβιετικοί ιθύνοντες απολαμβάνουν τον πλανητικό ρόλο τους. Οι υπεύθυνοι της Ουάσιγκτον έχουν εξαντλήσει την αμφίβολη γοητεία αυτού του ρόλου και στο Βιετνάμ υπέστησαν τηναμείλικτη τιμωρία που φέρνει κάθε αποτυχία. Ακόμα κι αν απελευθερώνονταν από κάθε ιδεολογία, οι άνθρωποι του Κρεμλίνου θα θεωρούσαν τους αμερικανούς αντιπάλους τους. Αλλά, διατηρούν ένα είδος πίστης, με τον τρόπο τους, στο μαρξισμό-λενινισμό, πίστη που μετριάζεται απ' τη λογική της δύναμης. Ο Κένναν παραγνώρισε και την πίστη και τη λογική αυτή. Αν διαγράψει και τη μία και την άλλη, τότε ομολογώ ότι δεν ξέρουμε για τί μιλάμε.
   Οι αναγνώστες του Mr.X., αυτοί που έζησαν την περίοδο 1944, το τέλος της μεγάλης Συμμαχίας, τη ρήξη και τον Ψυχρό Πόλεμο, μιλούν για μεταστροφή - όπως κι εγώ ο ίδιος. Άλλοι σχολιστές, λιγότερο επιεικείς, κατηγορούν τον διπλωμάτη που έγινε ιστορικός, ότι σε τριάντα χρόνια ξέχασε ό,τι έμαθε από την εντεκάχρονη σοβιετική εμπειρία του. Άραγε τ' άλλα βιβλία του Κένναν επιτρέπουν να καταλάβει κανείς καλύτερα τις φαινομενικά αντιφατικές θέσεις απέναντι στην ΕΣΣΔ, της ίδιας προσωπικότητας της οποίας κανείς δεν αμφισβητεί την τιμιότητα και την ανιδιοτέλεια ;
   Στην τελευταία ανάλυση, ο Mr.X., κι ο Κένναν είναι κι οι δύο Realpolitiker, οπαδοί της ρεαλιστικής διπλωματίας, που έχει συνείδηση των ορίων της. Και οι δύο αρνούνται κάθε πνεύμα σταυροφορίας και μας προειδοποιούν για τις παγίδες του νομικισμού και του ηθικισμού. Το 1944, ο Κένναν, στρατευμένος στη δράση, καταλάβαινε τις ρίζες της σοβιετικής συμπεριφοράς και προσπαθούσε να προειδοποιήσει τον Πρόεδρο, τον Υπουργό Εξωτερικών και το σύνολο του State Department. Αυτό που ο Κένναν δεν συγχωρεί στο ψευδώνυμό του είναι ότι ο Mr.X. έχει ένα μέρος ευθύνης σε μίαν άλλη περιπέτεια του πνεύματος σταυροφορίας, τον αντικομμουνισμό, ο οποίος έθρεψε, ενέπνευσε και διέστρεψε την πολιτική του containment. Το 1946, όπως και το 1958, δέχτηκε την ΕΣΣΔ και το καθεστώς της όπως είναι, και οι ΗΠΑ έπρεπε να προσαρμοστούν σ' αυτή την πραγματικότητα : το 1944 ήθελε να εμποδίσει την σοβιετική επέκταση προς την Κεντρική Ευρώπη, που είναι πια ένα τετελεσμένο κι αναπότρεπτο γεγονός. Σήμερα, ενώ εκφράζει το θαυμασμό του για τον Σολζενίτσιν και τους διαφωνούντες, θα αφαιρούσε ευχαρίστως απ' τη διπλωματική σφαίρα το ζήτημα των δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην ΕΣΣΔ.
  Αυτός ο Realpolitiker χαρακτηρίζεται όμως από μία ιδιαιτερότητα : αρνείται να λάβει υπ' όψη του τον στρατιωτικό συσχετισμό δυνάμεων. Όταν υπογραμμίζει την αντίθεση ανάμεσα στον άμεσο κίνδυνο του 1946 και την κατάσταση του 1978, δεν κάνει καμμία αναφορά στον σοβιετικό εξοπλισμό, και αρνείται με ειρωνία τα σενάρια των στρατηγών ή των ειδικών στην πυρηνική στρατηγική. Ισχυρίζεται, χωρίς την παραμικρή απόδειξη, ότι οι άνθρωποι του Κρεμλίνου έχουν γίνει λιγότερο φιλόδοξοι, και ότι, όσο αποκτούν μεγαλύτερα μέσα, τόσο λιγότερο επιδιώκουν να επεκταθούν.
   Ταυτόχρονα, υποστηρίζει μία διπλωματία περιορισμένων ευθυνών, αντίθετη με την θεωρία της γενικής ''ανάσχεσης'', προβάλλοντας δύο επιχειρήματα, ένα ηθικό κι ένα πραγματικό. Οι υποστηρικτές της ''ανάσχεσης'' έδιναν στην δράση τους μία ανθρωπιστική έννοια, μάχονταν ενάντια στον ολοκληρωτισμό, περιφρουρούσαν την ελευθερία των λαών. Ο Κένναν τους προσγειώνει στην πραγματικότητα, όπως την βλέπει αυτός. Οι αμερικανοί, έπρεπε να πάψουν να νομίζουν ότι αποτελούν πρότυπο, να πάψουν να κρίνουν αφ' υψηλού τον αντίπαλό τους στ' όνομα της ηθικής τους ανωτερότητας.
   Σ' ένα άρθρο στο Encounter (1976), έγραψε με σαρκαστικό ύφος : ''Δεν βλέπω τί αξία (merit) έχει να οργανωθούμε για να υπερασπίσουμε τα porno shops που υπάρχουν στο κέντρο της Ουάσινγκτον'' . Θυμάμαι μία συζήτηση που είχα μ΄ένα φίλο μου το 1939,στη διάρκεια του πολέμου : υπερασπίζουμε την Paris-Soir, μου έλεγε, ενάντια στην Volkischer Beobachter. Ένα χρόνο αργότερα, μετά την ήττα, μπήκε στην Αντίσταση. Τρία χρόνια αργότερα, τουφεκίστηκε από τους Ναζί. Ήταν ένας απ' τους πιο αγνούς ήρωες της Αντίστασης. Μπορεί η Δύση να ζει την παρακμή της : είναι όμως σωστό να συνιστούμε την παραίτηση μπροστά στους ολοκληρωτικούς και να της αρνούμαστε ένα higher moral departure point (σε σύγκριση με την χώρα των Γκούλαγκ) ; Ηθικολόγος σε σχέση με την χώρα του, ρεαλιστής σε σχέση με την ΕΣΣΔ, ο Κένναν καταλήγει σ' έναν πρωτότυπο απομονωτισμό. Οι οπαδοί της απομόνωσης της Αμερικής έχουν συνήθως άλλες αντιλήψεις. Γυρίζουν την πλάτη στον διεφθαρμένο Παλιό Κόσμο, δεν γυρίζουν στην πατρίδα τους για να καθαρίσουν τους σταύλους του Αυγεία.
Άραγε η στάση του Κένναν προοιωνίζει την αυριανή θεωρία και πρακτική των ΗΠΑ, όπως την προοιωνίζει η στάση του Mr.X. ; Δεν το πιστεύω. Οι συμβουλές του εκλογικεύουν μία σημερινή αντίδραση της πολιτικής τάξης, του Κογκρέσου, σε σχέση με τη καταστροφή του Βιετνάμ και το Γουώτεργκαίητ. Η απεριόριστη επέκταση και η συστηματική εφαρμογή της ''συγκράτησης'' ανήκουν στο παρελθόν. Αλλά η Δημοκρατία δεν μπορεί, ακόμα κι αν το θελήσει, ν' απαλλαγεί απ' τα δεσμά με τα οποία έδεσε η ίδια τον εαυτό της. Η αμερικανική κοινή γνώμη δεν έχει ακόμα αναθεωρήσει με ριζικό τρόπο την ερμηνεία της για το διακρατικό σύστημα. Η ΕΣΣΔ παραμένει ο δυνάμει εχθρός με τον οποίο μπορεί να γίνουν επί μέρους συμφωνίες, αλλά αποκλείεται να υπάρξει μία ουσιαστική συμφιλίωση.
   Ο Τζ. Κένναν, σήμερα, εκφράζει σίγουρα αμφιβολίες, νοσταλγίες, επιθυμίες, των αμερικανών πολιτικών και της κοινής γνώμης. Η επιθυμία μίας πραγματικής συμφιλίωσης των Δύο Μεγάλων που ενέπνεε ο Φ. Ντ. Ρούζβελτ, παραμένει, ανέκφραστη, στο υποσυνείδητο πολλών αμερικανών, σ' όλα τα στρώματα της κοινωνίας. Δεν θα καταλήξει σε μία συγκυριαρχία (όπου οι ΗΠΑ δεν θά 'χουν την πρώτη θέση), παρά την ημέρα που η αμερικανική δημοκρατία δεν θα πιστεύει πια στον εαυτό της, κι όπου οι άνθρωποι του Κρεμλίνου θα πάψουν να ενδιαφέρονται για την ιδεολογία στο όνομα της οποίας βασιλεύουν στα σώματα και τα πνεύματα διακοσίων τριάντα εκατομμυρίων ψυχών. Από τώρα ως αυτή την μακρινή μέρα, ο Κένναν θα υμνείται περιστασιακά, μερικές φορές με περίεργο τρόπο. Δεν θ' αποτελέσει σταθμό, δεν θα δημιουργήσει οπαδούς. Απέναντι σε μία υπερδύναμη, που διακρίνεται μόνο στον τομέα των εξοπλισμών ο σύμβουλος του Πρίγκηπα, αλλεργικός στη στρατιωτική σκέψη, μοιάζει αντιφατικός, πότε ηθικολόγος πότε ρεαλιστής, ηθικολόγος προς τη μία μόνο κατεύθυνση και ρεαλιστής που συνιστά την παραίτηση, αυστηρός από ηθικολογία προς τους δικούς του, υποταγμένος στα αίσχη του αντιπάλου από σύνεση. Ποιά θεωρητική σχολή, ποιά πολιτική κίνηση θ' αναγνωρίσει τον εαυτό της σ' ένα τέτοιο μήνυμα ;...
..................................................................................................................................................................

 

 

Πέμπτη, 26 Σεπτεμβρίου 2013

'' Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ..ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ'', του ΓΙΩΡΓΟΥ ΧΑΤΖΗΚΥΠΡΑΙΟΥ


Στον όμορφο κόσμο
του ευθυμογραφήματος
                     
                    ''Ο Χριστιανός Προμηθέας''
του Γιώργου
Χατζηκυπραίου

   Καλό παιδί ο Λευτέρης και πράος άνθρωπος. Ποτέ δεν είχε πειράξει ούτερ μερμήγκι. Άτυχος όμως, πολύ άτυχος. Ήταν παντρεμένος με την Ιουλία που οι συμμαθήτριές της την φώναζαν..Μιχάλαγα..!
  Αντάρτισσα, όλη ένα μάτσο νεύρα, ούτε κρέας δεν κόλλαγε πάνω της.
  Του Λευτεράκη του άρεσαν τα ωραία και το κρασάκι του το ήθελε και καμμιά κιθαρίτσα με τους φίλους του να το συνοδεύει. Απ' την άλλη η Ιουλία δεν ήταν αυτών των εκδηλώσεων. Όταν αργούσε να γυρίσει από το μαγαζί, ο οσιομάρτυρας, το σπίτι γίνονταν πεδίο μάχης..
  Άχρηστο τον ανέβαζε, ακαμάτη τον κατέβαζε. Μπεκρή τον πήγαινε, παραλυμένο τον έφερνε.
  Ήταν και φορές που δεν άντεχε και της τα βροντούσε..
-Αμάν πια, κακούργα !! Μου έφαγες το σ'κώτι..!! Πώς να περάσει η ρημάδα η ζωή αν δεν πιείς κι ένα ποτήρι ;!!
- Νά' ρθεις να το πιεις στο σπίτι σου, βρε, που πας στα καπηλειά, με τους άλλους τους μεθύστακες και μουγκρίζετε σαν τα μουσκάρια..!!
   Εκεί, ο Λευτέρης αγανακτούσε. Όλα κι όλα. Από μικρός είχε ωραία φωνή και μάλιστα ο παπα-Φώτης του έλεγε να πάει στην εκκλησία να τον κάνει αριστερό ψάλτη, μιάς και ήτανε μπάσος.
  Δε βαρυέσαι ! Ύστερα τον πιάσανε κι αυτόν, να τα έχει κάνει πλακάκια με τον νεωκόρο και να ρημάζουν το παγκάρι..Μέχρι που να πάνε οι επίτροποι να πάρουν τα λεφτά, έριχναν μέσα στη σχισμή μιά κολλητική ταινία για μύγες και μάζευαν ό,τι κολλούσε πάνω της. Ύστερα τα πήγαιναν στο εικόνισμα της Αγίας Βαρβάρας και την ρωτούσαν αν ήθελε να πάρουν τα ''κολλημένα''..! Αν έμενε ακίνητο το εικόνισμα σήμαινε ότι η Αγία Βαρβάρα (μεγάλο τ' όνομά της !) συμφωνούσε. Τσέπωναν το χρήμα κι έκαναν το..σταυρό τους, να τους έχει ο Θεός καλά, να βουτήξουν και τα επόμενα..
  Στο τέλος βούτηξαν αυτούς, γιατί το παγκάρι είχε γεμίσει κόλλες και το τριγύριζαν οι μύγες που κολλούσαν στην σχισμή, μαζί με τα χαρτονομίσματα που έριχναν οι φιλεύσπλαχνοι ενορίτες.
  Μαζί με την ποινική δίωξητου παπα-Φώτη, έσβησαν και τα όνειρα του Λευτέρη να γίνει αριστερός ψάλτης για να βροντοφωνάζει το ''κύριε πρόσχωμεν'' παριστάνοντας πως κραδαίνει την ρομφαία του αρχάγγελου Γαβριήλ. Απόμεινε στο σπίτι με την Ιουλία που παρίστανε το όρνιο που έτρωγε το συκώτι του Προμηθέα !! Χριστιανός Προμηθέας ο Λευτέρης, Παγανιστικός δαίμονας η Ιουλία..!
   Αλλά, είπαμε ! Υπομονή ! Μιά ζωή είναι αυτή, θα περάσει. Ξεφτίλα θα μου πεις, να περιμένεις να πάρεις το ένα επί δύο σου για να ησυχάσεις. Γιατί, μη θαρρείς κι ο Λευτεράκης είχε το μυαλό να σκεφτεί ότι η ζωή του πήγαινε στράφι. Δεν ήταν δα και βλάκας όμως. Όταν, μάλιστα, έμπαινε στο μαγαζί καμμία ζουμπουρλούδικη, πετάριζε το μάτι του και τον έπιαναν τα σορόπια και οι ευγένειες.
- Παρακαλώ, μαδάμ, πώς μπορώ να σας εξυπηρετήσω ;
  Ενώ το μάτι του διέτρεχε όλες τις διαδρομές που μπορούσαν να τρέξουν πάνω στο κορμί της πελάτισσας. Οι περισσότερες έκαναν τις αδιάφορες. Κάποιες κολακεύονταν κιόλας. Ήταν και μερικές που έβλεπαν προοπτικές στο λιγωμένο βλέμμα του Λευτεράκη. Σαν την κυρία Βιβή, που πρόσεξε το ''συγκινητικό'' ενδιαφέρον του και ανταποκρίθηκε με λιγωμένα χαμόγελα και παινέματα, για το πανέμορφο κατάστημα και το λεβέντικο αφεντικό του..
   Κορδώνονταν κι ο Λευτέρης, καθώς ξεχνούσε την μπάκα, που του έφτανε μέχρι τα γόνατα και παρίστανε τον Ροδόλφο Βαλεντίνο, με φαλάκρα Γιούλ Μπρύνερ..!
   Δύο κι ένα τέταρτο ύφασμα πήρε η Βιβή, δύο τόνοι σιρόπι πλάκωσαν τον ερωτιδέα που απέμεινε εκστατικός απ' τη θωριά της ξανθοβαμμένης κουκλάρας.

  Όλη την υπόλοιπη μέρα ήταν συλλογισμένος. Δεν έλεγε να φύγει απ' το νου του η Βιβή. Αναθυμούνταν τα μάτια της και λιγώνονταν. Σκέφτονταν το κορμί της και ζαλίζονταν. Μόνο κατά το βράδυ, που έκλεισε το μαγαζί κατάφερε να πει φωναχτά..:
- Τί άγγελος ήταν αυτός..;!!!
  Ακόμα και τη νύχτα, στο σπίτι, δεν μπορούσε να κοιμηθεί. Τον πήρε ο ύπνος κατά τις τρεις το πρωί, καθώς σκέφτονταν ότι δε πρέπει να σκανδαλίζεται ένας άνθρωπος που ήθελε να γίνει ιεροψάλτης..!
   Την επόμενη μέρα, άνοιξε το μαγαζί βαρύθυμος και με μαύρους κύκλους κάτω απ' τα μάτια.
  Οργίστηκε, μάλιστα, με τον εαυτό του, που άφησε να τον συγκινήσει τόσο πολύ μιά περαστική πελάτισσα.
- Ωχ, αδελφέ ! Κι αν δεν έχουν περάσει θηλυκά από δω μέσα. Σε μιά Βιβή θα κολλήσουμε τώρα ;!!
  Για να μη του φύγει ο νους, άρχισε να κάνει καταμέτρηση του εμπορεύματος, έτσι...για να μην πέφτουν όλα τελευταία στιγμή. Βρήκε, μάλιστα, στην αποθήκη κάτι ρετάλια από Ιταλικά υφάσματα μούρλια. Αν τά 'βαζε στη βιτρίνα για κράχτη, το μαγαζί θ' ανέβαινε δυό σκάλες πιο πάνω !
- Κοίτα, κύριε, τί σου κάνει η τεμπελιά ! Είχα μπουτίκ πολυτελείας και δεν τό' ξερα..!!
  Και πάνω που παίνευε τις επιλογές του, νά την η κυρία Βιβή, ακόμη πιο εντυπωσιακή..
  Τον πλησίασε, γεμάτη γοητευτικά χαμόγελα και οσμές από Γαλλικό άρωμα.
  Ο Λευτέρης φόρεσε το πιο γλυκό του χαμόγελο και ρούφηξε την μπάκα, για ν' ανταποκριθεί στον τίτλο του λεβέντη, που του είχε απονείμει η Βιβή την προηγούμενη.
- Πώς θα μπορούσα να εξυπηρετήσω την ωραιοτάτη κυρία Βιβή ;!
- Χι-χι-χι, γέλασε σκανδαλιάρικα η κουκλίτσα, αρχίζοντας τις ντροπούλες..Καλέ, πώς τα λέτε..!
   Είπε ναζιάρικα, σείοντας το κορμάκι της, με ορατό αποτέλεσμα τα γόνατα του Λευτεράκη ν' αρχίσουν να λυγίζουν..
- Τίποτα δεν είναι ικανό να περιγράψει την ομορφιά σας, κυρία Βιβή.
  Είπε ο υπέρβαρος Καζανόβας και άπλωσε το ξερό του, παλαμαριάζοντας τη Βιβή απ' τη μέση. Διόλου δεν τραβήχτηκε το πονηρό θηλυκό. Ήρθε μάλιστα πιο κοντά του και τον πλημμύρισε με τ' άρωμά της. Το άγγιγμά της λειτούργησε σαν πυροκροτητής στον Λευτεράκη, που την έσφιξε πάνω του έτοιμος να της δώσει το πιο καυτό φιλί της ζωής του..!
  Άρχισε μάλιστα να ονειρεύεται νύχτες μαγικές κι ονειρεμένες, κατά πως έλεγε κι ο Παπαϊωάννου. Είχε ξεχάσει τα πάντα και μαζί μ' αυτά και την Ιουλία που του μαύριζε την ζωή.

  Το κακό όμως ήταν πως εκείνη δεν τον ξέχασε. Είχε κατέβει την αγορά και είπε να περάσει απ' το μαγαζί για να πει μιά καλημέρα στον αντρούλη της..
  Την ώρα που περνούσε το κατώφλι του μαγαζιού, ο Λευτέρης είχε κάνει σφιχτή κατοχή στα...μαλακά της κυρα-Βιβής, λες και προσπαθούσε ν' ανακαλύψει τον όγκο του..υποδόριου λίπους της..!
Η Ιουλία έμεινε για τρία δευτερόλεπτα αποσβολωμένη, προσπαθώντας να καταλάβει αν αυτός που έβλεπε ήταν ο υποψήφιος ιεροψάλτης άντρας της..Στο τέταρτο δευτερόλεπτο της είχαν φύγει όλες οι αμφιβολίες και στο πέμπτο είχε εκβάλλει μέγιστη πολεμική κραυγή...:
- Σ α ρ δ α ν ά π α λ ε  !!! Α β δ ο ύ λ  Χ α μ ί τ !!!
  Ο Λευτέρης πάγωσε σαν λαγούδι στην φωλιά του, ενώ η κυρία Βιβή έσπευσε να εξαφανιστεί αφήνοντάς τον μόνο του με τον Τιμωρό δαίμονα. Το θλιβερό τέλος γράφτηκε στο γραφείο του αξιωματικού υπηρεσίας του αστυνομικού τμήματος..
   Η Ιουλία είχε εκσφενδονίσει ένα τόπι ύφασμα εναντίον του Λευτεράκη, ο οποίος έσκυψε για να του ξεφύγει κι αυτό βρήκε τον καφετζή που περνούσε μπροστά απ' το μαγαζί κρατώντας τον δίσκο με τους καφέδες.
Ο χριστιανός έμεινε μία βδομάδα στο νοσοκομείο με μέτρια διάσειση και έντονη κρίση του αυχενικού. Αθώο θύμα, θα μου πεις. Αλλά έτσι είναι με τις εμφύλιες διαμάχες. Την πληρώνουν πάντα οι αθώοι κι ο άμαχος πληθυσμός ! Η θυσία του φουκαρά περιέσωσε τη σωματική ακεραιτότητα του Λευτέρη που για δυό βδομάδες κοιμόταν στο σπίτι της αδελφής του, η οποία και ανέλαβε το βάρος των..ειρηνευτικών συνομιλιών..!
   Τελικά το επεισόδιο έληξε σχετικά ανώδυνα, με μόνα θύματα τα βράδυα στο ταβερνάκι με την κιθάρα και το καρτούτσο. Ας είναι ! Υπάρχει καιρός μπροστά. Θ' ακολουθούσε και δεύτερος γύρος διαπραγματεύσεων. Τί ; Μόνο ο Αραφάτ ήξερε αυτά τα κόλπα ;!
- Ι ν τ ι φ ά ν τ α, κύριε. Ι ν τ ι φ ά ν τ α !!!!
                                                                             τέλος ;....