Πέμπτη, 28 Μαΐου 2015

ΑΝ ΚΑΘΕ ΦΟΡΑ ΠΟΥ ΣΕ ΣΚΕΦΤΟΜΟΥΝ, ΠΟΥ ΣΕ ΝΟΣΤΑΛΓΟΥΣΑ ΕΠΕΦΤΕ ΚΑΙ ΈΝΑ ΑΣΤΈΡΙ, ΤΟΤΕ ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΘΑ ΕΙΧΕ ΝΙΩΣΕΙ ΠΏΣ ΕΊΝΑΙ ΝΑ ΑΙΣΘΑΝΕΣΑΙ ΜΟΝΑΞΙΑ...

...ΟΤΑΝ  ΕΙΣΑΙ   ΜΑΚΡΥΑ   ΜΟΥ, ΨΑΧΝΩ ΝΑ ΒΡΩ  ΚΑΤΙ   ΠΟΥ  ΝΑ  ΣΕ  ΘΥΜΙΖΕΙ, ΚΑΤΙ
ΠΟΥ   ΑΓΑΠΩ...ΜΑ  ΟΣΟ  ΚΙ  ΑΝ  ΨΑΞΩ, 
Ο, ΤΙ   ΚΙ  ΑΝ  ΒΡΩ, ΠΡΟΤΙΜΩ  ΝΑ  ΜΗΝ 
ΤΟ  ΕΙΧΑ  ΚΑΙ  ΝΑ  ΗΣΟΥΝ  ΕΣΥ  ΕΔΩ....



20  ΥΠΕΡΟΧΑ,  ΚΛΑΣΙΚΑ  ΠΟΙΗΜΑΤΑ
ΓΙΑ  ΤΟΝ  ΕΡΩΤΑ...
Νερούδα, Καβάφης, Καρυωτάκης και άλλοι
ερωτοχτυπημένοι ποιητές αγγίζουν τα 
φυλλοκάρδια  μας  ανά  τους  αιώνες....

του  ΚΩΝΣΤΑΝΤΊΝΟΥ
       ΤΖΗΚΑ
www.athensvoice.gr

Πώς να διαλέξεις ποιήματα για τον έρωτα, όταν τριάντα αιώνες προφορικής και γραπτής παράδοσης δεν μας έχουν προετοιμάσει καλά-καλά για το ίδιο το γεγονός και τη δριμύτητά του - όταν αυτό επιλέξει να έρθει και το ίδιο ύπουλα, το ίδιο αστραπιαία, να αποσυρθεί από τις καρδιές - κρυψώνες των εμπλεκομένων ; Όσο κι αν γράφουμε, όσο κι αν ψελλίζουμε ερωτικά μοιρολόγια, ποτέ δεν καταφέρνουμε να βάλουμε τις σωστές λέξεις στο χαρτί, ή έστω να τις μασήσουμε μέσα απ' τα δόντια μας. Κάποιοι όμως - λιγοστοί - το κατάφεραν. Για λίγο έστω. Για λίγους στίχους, σκόρπιους υφάλους, εν μέσω μίας ολόκληρης ζωής.

  Ακολουθεί ένα μπουκέτο από ερωτικά ποιήματα μεγάλων ποιητών, άλλα προσωπικά αγαπημένα του γράφοντος και άλλα σχεδόν υποχρεωτικά, επιβεβλημένα, τόσο διάσημα που καταντούν σχεδόν κλισέ, χωρίς αυτό να αφαιρεί κάτι από την γοητεία τους...


Τζόϊς Μανσούρ (1928-1986)

Άσε με να σ' αγαπώ
αγαπώ τη γεύση απ' το παχύ σου αίμα
το κρατώ καιρό μέσα στο δίχως δόντια 
στόμα μου
η πυράδα του μου καίει το λαρύγγι
αγαπώ τον ιδρώτα σου
μ' αρέσει να χαϊδεύω τις μασχάλες σου
περίρρυτες από χαρά
άσε με να σ' αγαπώ
άσε με να γλείφω τα κλειστά σου μάτια
άσε με να τα τρυπήσω με τη σουβλερή μου γλώσσα
και τη γούβα τους να γεμίσω με το θριαμβευτικό μου σάλιο
άσε με να σε τυφλώσω.

(μτφ.: Έκτωρ Κακναβάτος)






ε.ε. Κάμμινγκς  (1894-1962)

Μου αρέσει το σώμα μου όταν είναι με το σώμα σου. Τόσο που είναι φρέσκο αυτό το πράγμα. Μύες καλύτεροι, νευρώνες περισσότεροι. Μου αρέσει το σώμα σου. Μου αρέσει αυτό που κάνει, μου αρέσουν τα πώς του, μου αρέσει απ' το σώμα σου να νιώθω τη σπονδυλική στήλη και κόκκαλα, και την τεμουλιαστή κρουστο-απαλότητά του και που εγώ θα το ξανά και ξανά και ξανά φιλήσω, μου αρέσει να φιλώ αυτό κι εκείνο σου, μου αρέσει, αργά να χαϊδεύω το φουντωτό χνούδι απ' το ηλεκτρισμένο σου γουνάκι, και τί-ν'-αυτό που βγαίνει από τη χωρισμένη σάρκα...Και μάτια μεγάλα ερωτο-ψίχουλα,
και ίσως μου αρέσει το ρίγος
του από κάτω μου, εσύ που αλήθεια είσαι τόσο μα τόσο φρέσκια.
...
Σε πείσμα του οτιδήποτε
αναπνέει και κινείται, μιά κι ο Θάνατος
(με χέρια λευκά μακρύτατα 
που στρώνουν κάθε ζάρα)
ολοσχερώς θα λειάνει τον νου μας.
Πριν βγω απ' την κάμαρά μου
γυρνώ, και (γέρνοντας 
μες στο πρωινό) φιλάω,
το μαξιλάρι αυτό, αγάπη μου,
όπου τα κεφάλια μας ζούσαν και ήταν.

(μτφ.: Βασίλης Αμανατίδης)

...
(απόσπασμα)

Κρατώ την καρδιά σου μαζί μου (την κρατώ μες
στην καρδιά μου), δεν την αποχωρίζομαι ποτέ (όπου
κι αν πάω πηγαίνεις κι εσύ, καλή μου, κι ό, τι γίνεται
από μένα μόνο είναι δικό σου έργο, αγαπημένη μου)
δεν φοβάμαι
καμία μοίρα (γιατί εσύ είσαι η μοίρα μου, γλυκιά μου), δεν θέλω
κανέναν κόσμο (γιατί ομορφιά μου εσύ είσαι ο κόσμος μου, ο αληθινός)
και είσαι εσύ ό, τι από πάντα σημαίνει ένα φεγγάρι
κι ό, τι ένας ήλιος πάντα θα τραγουδάει είσαι εσύ.

(μτφ.: Χάρης Βλαβιανός)

Κώστας Καρυωτάκης (1896 - 1928)


ΑΓΑΠΗ

Κι ήμουν στο σκοτάδι. Κι ήμουν το σκοτάδι.
Και με είδε μία αχτίδα

Δροσούλα το ιλαρό το πρόσωπό της
κι εγώ ήμουν το κατάξερο ασφοδίλι.
Πώς μ' έπεισε το ξύπνημα μίας νιότης,
πώς εγελάσαν τα πικρά μου χείλη !

Σάμπως τα μάτια της να μου είπαν ότι
δεν είμαι πλέον ο ναυαγός κι ο μόνος, 
κι ελύγισα σαν από τρυφερότη,
εγώ που μ' είχε πέτρα κάνει ο πόνος.

Μαρία Πολυδούρη  (1902 - 1930)

Μόνο γιατί μ' αγάπησες

Δεν τραγουδώ παρά γιατί μ' αγάπησες
στα περασμένα χρόνια.
Και σε ήλιο, σε καλοκαιριού προμάντεμα
και σε βροχή, σε χιόνια,
δεν τραγουδώ παρά γιατί μ' αγάπησες.

Μόνο γιατί με κράτησες στα χέρια σου
μία νύχτα και με φίλησες στο στόμα,
μόνο γι' αυτό είμαι ωραία σαν κρίνο ολάνοιχτο
κ' έχω ένα ρίγος στην ψυχή μου ακόμα,
μόνο γιατί με κράτησες στα χέρια σου.

Μόνο γιατί τα μάτια σου με κύτταξαν 
με τη ψυχή στο βλέμμα,
περήφανα στολίστηκα το υπέρτατο
της ύπαρξής μου στέμμα,
μόνο γιατί τα μάτια σου με κύτταξαν.

Μόνο γιατί όπως πέρναα με καμάρωσες
και στη ματιά σου να περνάη
είδα τη λυγερή σκιά μου, ως όνειρο
να παίζει, να πονάη,
μόνο γιατί όπως πέρναα με καμάρωσες.

Γιατί, μόνο γιατί σε σέναν άρεσε
γι' αυτό έμεινεν ωραίο το πέρασμά μου.
Σα να μ' ακολουθούσες κάπου εκεί σιμά μου.
Γιατί, μόνο γιατί σε σέναν άρεσε.

Μόνο γιατί μ' αγάπησες γεννήθηκα,
γι' αυτό η ζωή μου εδόθη.
Στην άχαρη ζωή την ανεκπλήρωτη
μένα η ζωή πληρώθη.
Μόνο γιατί μ' αγάπησες γεννήθηκα.

Μονάχα για τη διαλεχτήν αγάπη σου,
μου χάρισε η αυγή ρόδα στα χέρια.
Για να φωτίσω μία στιγμή το δρόμο σου
μου γέμισε τα μάτια η νύχτα αστέρια,
μονάχα για τη διαλεχτήν αγάπη σου.

Μονάχα γιατί τόσο ωραία μ' αγάπησες 
έζησα, να πληθαίνω
τα ονείρατά μου, ωραίε που βασίλεψες
κ' έτσι γλυκά πεθαίνω
μονάχα γιατί τόσο ωραία μ' αγάπησες.

Οδυσσέας Ελύτης (1911 - 1996)

Το Μονόγραμμα (απόσπασμα)

Από τόσον χειμώνα κι από τόσους βοριάδες, μ' ακούς
Να τινάξει λουλούδι, μόνο εμείς, μ' ακούς
Μες στη μέση της θάλασσας
Από μόνο το θέλημα της αγάπης, μ' ακούς
Ανεβάσαμε ολόκληρο νησί, μ' ακούς
Με σπηλιές και με κάβους κι ανθισμένους γκρεμούς
Άκου, άκου
Ποιός μιλεί στα νερά και ποιός κλαίει - ακούς ;
Είμ' εγώ που φωνάζω κι είμ' εγώ που κλαίω. 
Μ' ακούς ;
Σ' αγαπώ, σ' αγαπώ, μ' ακούς ;


Ναζίμ Χικμέτ (1902-1963)

Να γελάσεις απ' τα βάθη των χρυσών σου ματιών
είμαστε μες στο δικό μας κόσμο.

Η πιο όμορφη θάλασσα
είναι αυτή που δεν έχουμε ακόμα ταξιδέψει.
Τα πιο όμορφα παιδιά 
δεν έχουνε μεγαλώσει ακόμα.
Τις πιο όμορφες μέρες μας
δεν τις έχουμε ζήσει ακόμα.

Κι αυτό που θέλω να σου πω,
το πιο όμορφο απ' όλα,
δε σ' τό 'χω πει ακόμα.

(μτφ.: Γιάννης Ρίτσος)

Γ. Χ. Ώντεν (1907-1973)

Πένθιμο Μπλουζ

Κόψτε τα τηλέφωνα, πάψτε τα ρολόγια,
Το πιάνο κλείστε, πνίξτε τύμπανα και λόγια.
Δώστε ένα κόκαλο στο σκύλο να ησυχάσει.
Ο θρήνος άρχισε, το φέρετρο ας περάσει.

Τ' αεροπλάνα από πάνω μας στενάζουν
''Πέθανε τώρα αυτός'' στον ουρανό να γράψουν
Μαβιέ κορδέλες βάλτε στ' άσπρα περιστέρια
Οι τροχονόμοι μαύρα γάντια έχουν στα χέρια.

Ανατολή και δύση μου, βορρά και νότε,
Χαρά της Κυριακής, της εβδομάδας μόχθε.
Ήσουν φωνή, τραγούδι μου, μέρα, σκοτάδι,
Πίστευα αιώνια τη δική μας την αγάπη...

Τ' αστέρια δεν τα λαχταρώ, πάρτε τα, σβήστε
Τον ήλιο ρίξτε τον και το φεγγάρι κρύψτε.
Αδειάστε τον ωκεανό, κάψτε τα δάση,
Τίποτα πια καλό, ποτέ, δε θα χαράξει.


Κωνσταντίνος Καβάφης (1863-1933)

Επέστρεφε

Επέστρεφε συχνά και παίρνε με,
αγαπημένη αίσθησις επέστρεφε και παίρνε με -
όταν ξυπνά του σώματος η μνήμη,
κ' επιθυμία παληά ξαναπερνά στο αίμα
όταν τα χείλη και το δέρμα ενθυμούνται,
κ' αισθάνονται τα χέρια σου ν' αγγίζουν πάλι.

Επέστρεφε συχνά και παίρνε με την νύχτα,
όταν τα χείλη και το δέρμα ενθυμούνται...

***

Για νάρθουν

Ένα κερί αρκεί. Το φως του το αμυδρό
αρμόζει πιο καλά, θάναι πιο συμπαθές
σαν έρθουν της Αγάπης, σαν έρθουν η Σκιές.

Ένα κερί αρκεί. Η κάμαρη απόψι
να μη έχει φως πολύ. Μέσα στην ρέμβην όλως
και την υποβολή, και με το λίγο φως - 
μέσα στην ρέμβην έτσι θα οραματισθώ
για νάρθουν της Αγάπης, για νάρθουν η Σκιές.

Ελίζαμπεθ Μπάρετ Μπράουνινγκ  (1806-1861)

XLIII

Πώς σ' αγαπώ ; Άσε με να μετρήσω τρόπους.
Σε αγαπώ στο βάθος και στο πλάτος και στο ύψος
Που η ψυχή μου μπορεί να κατακτήσει, όταν νιώθει αμήχανη.
Για τους σκοπούς της ύπαρξης και της γοητείας της ιδεατής.
Σε αγαπώ στο επίπεδο της καθημερινής
της πλέον ήρεμης ανάγκης, στο φως του ήλιου και του κεριού.
Σε αγαπώ ελεύθερα, όπως όταν οι άνθρωποι αγωνίζονται για τη νίκη του καλού.
Σε αγαπώ αγνά, όπως όταν γυρίζουν από προσευχή.
Σε αγαπώ με ένα πάθος που έβαλα σε χρήση
μες στις παλιές μου λύπες και με μία πίστη
από την ηλικία μου την παιδική.
Σε αγαπώ με μίαν αγάπη που φαινόταν πως θα χάσω
Με τους χαμένους μου άγιους - Σε αγαπώ με την αναπνοή,
Με τα χαμόγελα και τα δάκρυα όλης της ζωής μου ! Κι αν ο Θεός
θελήσει,
Μετά το Θάνατο θα σ' αγαπώ ακόμα πιο πολύ.

(μτφ.: Χρίστος Γούδης)

Σαπφώ  (630 / 612 - 570 π.Χ.)

Ο έρωτας συγκλόνισε
την καρδιά μου όπως ο άνεμος που κατεβαίνει από το βουνό 
τραντάζει τις βελανιδιές 

(μτφ.: Χάρης Βλαβιανός)




Πάμπλο Νερούδα 
(1904 - 1973)

Δε σ' αγαπώ σαν νά 'σουν ρόδο αλατιού, τοπάζι,
σαίτα από γαρούφαλα που τη φωτιά πληθαίνουν :
σ' αγαπώ ως αγαπιούνται κάποια πράγματα σκούρα,
μυστικά, μέσ' από την ψυχή και τον ίσκιο.

Σ' αγαπώ καθώς κάποιο φυτό που δεν ανθίζει,
μα που μέσα του κρύβει το λουλουδόφως όλο,
και ζει απ' τον έρωτά σου σκοτεινό στο κορμί μου
τ' άρωμα που σφιγμένο μ΄ανέβηκε απ' το χώμα.

Σ' αγαπώ μη γνωρίζοντας πώς, από πού και πότε,
σ' αγαπώ στα ίσια δίχως πρόβλημα ή περηφάνια :
σ' αγαπώ έτσι γιατί δεν ξέρω μ' άλλον τρόπο,
παρά μ' ετούτον όπου δεν είμαι μήτε είσαι,
που το χέρι σου πάνω μου το νιώθω σαν δικό μου,
που όταν κοιμάμαι κλείνουν και τα δικά σου μάτια.

(μτφ.: Ηλίας Ματθαίου)

Μάριο Μπενεντέττι (1920 - 2009)


Ακόμη

Εξακολουθώ να μην πιστεύω
έρχεσαι δίπλα μου
και η νύχτα είναι μία χούφτα
αστεριών και ευθυμίας
δακτύλων γεύσεις ακούω και βλέπω
το πρόσωπό σου το μεγάλο σου διασκελισμό
τα χέρια σου, και ακόμα
ακόμα δεν μπορώ να πιστέψω
ότι η επιστροφή σου έχει πολλά
να κάνει με σένα και με μένα
και για ξόρκι το λέω
και για τις αμφιβολίες το τραγουδώ
κανείς ποτέ δεν θα σε αντικαταστήσει
και τα πιο ασήμαντα πράγματα
αλλάζουν σε θεμελιώδη
επειδή γυρνάς στο σπίτι
ωστόσο εξακολουθώ να
αμφιβάλλω σε αυτήν την τύχη
γιατί ο ουρανός θα έχει
μου φαίνεται φαντασία.
Αλλά έρχεσαι και είναι σίγουρο
και έρχεσαι με το βλέμμα σου
και γι' αυτό η άφιξή σου
κάνει μαγικό το μέλλον
ακόμη και αν δεν είναι πάντα κατανοητές
οι ενοχές μου και οι καταστροφές μου
αλλά ξέρω ότι στα χέρια σου
ο κόσμος έχει νόημα
και αν φιλήσω με τόλμη
και το μυστήριο των χειλιών σου
δεν θα υπάρχουν αμφιβολίες ή άσχημες γεύσεις
θα σ' αγαπώ περισσότερο ακόμη.

Έμιλυ Ντίκινσον  (1830 - 1886)


Θα τον ξεχάσουμε, καρδιά
Εσύ κι εγώ απόψε !
Ξέχνα τη θέρμη που έδωσε
Το φως θα το ξεχάσω εγώ

Και σαν τελειώσει η προσευχή
Πες μου, κι εγώ κι οι σκέψεις
Θα ξεθωριάσουμε εμείς
Μόνο μονάχα μην αργείς !
Όσο εσύ καθυστερείς
Ραγίζει η μνήμη επιρρεπής.

(μτφ.: Κρυσταλλία Κατσαρού)


Ρόμπερτ Μπερνς  (1759-1796)

Είν' η αγάπη σου ένα προφυρένιο ρόδο
Που μόλις ξεπετάχτηκε τον πρώτο μήνα του καλοκαιριού :
Είν' η αγάπη μου σαν τη μελωδία
Που παίζεται γλυκά σ' ένα ρυθμό αρμονικού συντονισμού.
Τόσ' όμορφη είσαι εσύ, γλυκειά μου αγαπημένη,
Τόσο βαθειά εγώ σε αγαπώ :
Κι ακόμα θε' να σ' αγαπώ, ακριβή μου,
Μέχρι να λείψει το θαλασσινό νερό.

Μέχρι που ολότελα οι θάλασσες στερέψουν, ακριβή μου,
Κι οι βράχοι λιώσουν με του ήλιου το λαμπρό το φως,
Κι εγώ θα σ' αγαπώ ακόμα, ακριβή μου,
Ενώ κινούμενη άμμος θά 'ναι της ζωής μου η οδός.

Νά 'σαι καλά μοναδική μου αγαπημένη
Ένα αντίο προσωρινά !
Και θα ξανάρθω, ακριβή μου αγαπημένη.
Έστω κι αν βρίσκομαι δέκα χιλιάδες μίλια μακριά.

(μτφ.: Χρίστος Γούδης)


Γουέντι Κόουπ  (1945- σήμερα)

Λουλούδια 

Κάποιοι άνδρες δεν το σκέφτονται, λοιπόν,
Εσύ όμως ναι : ερχόσουν και μου έλεγες ότι σχεδόν
Μου αγόρασες λουλούδια αλλά
Κάτι είχε πάει στραβά.

Το ανθοπωλείο ήταν κλειστό. Ή απλά αμφέβαλλες - 
Με σκέψεις που το δικό σου, το δικό μου το μυαλό,
Ανακαλύπτουν συνεχώς. Σκέφτηκες κι ανέβαλες,
Πως δε θα ήθελα τα άνθη σου, φοβάμαι.

Τότε, είχα χαμογελάσει και σε αγκάλιασα, θυμάμαι.
Τώρα μονάχα να χαμογελώ μπορώ.
Αλλά δες, τα λουλούδια που σχεδόν έφερες εδώ
Άντεξαν όλον τούτον τον καιρό.

(μτφ.: Θοδωρής Ρακόπουλος)

Χουάν Ραμόν Χιμένεθ (1881-1958)


Ένα μπουκέτο τριαντάφυλλα

Το στόμα σου φύτεψε
μ' εκείνο το φιλί στο δικό μου
ένα μπουκέτο τριαντάφυλλα,
κι οι ρίζες τους τρων την καρδιά μου.
Είταν φθινόπωρο. Ο άμετρος ουρανός
άρπαξε τον ήλιο του
όλο το χρυσάφι - κίονες λάμψεων -
απ' τη ζωή.
Το καλοκαίρι ήρθε σκληρό,
το μπουκέτο μάδησε,
μα άφησε να σπάσουν στα μάτια μου
δύο μπουμπούκια πόνος.

(μτφ.:Γιώργος Κεντρωτής)



Μάτση Χατζηλαζάρου (1914-1987)



Αντίστροφη Αφιέρωση 
(απόσπασμα)

εσένα σ' έχω Δεινόσαυρο από τους πιο εκπληκτικούς
εσένα σ' έχω βότσαλο φρούτο απαλό που τ' ωρίμασε η θάλασσα
σ' ερωτεύω
σε ζηλεύω
σε γιασεμί
σε καλπασμό αλόγου μες στο δάσος το φθινόπωρο
με φοράω νέγρικο προσωπείο για να μας θέλεις εσύ
με κεντρίζεις μεταξένια άσπρο μου κουκούλι
με κοιτάζεις πολύ προσεκτικά
tu m' abysses
tu m' oasis
je te gougouch
je me tombeau bientôt
εσένα σ' έχω δέκα ανθρώπους του Giacometti
σ' έχω κόνδορα καθώς απλώνεσαι πάνω από τις Άνδεις
σ' έχω θάλασσα γύρω τριγύρω από τα νησιά του Πάσχα
εσύ σπλάχνο μου πως με γεννάς
σε μίσχος
σε φόρμιγξ
σε ζαργάνα α μ' αρέσει
δυό κροταλίες όρθιοι στρίβουν και ξαναστρίβουν γλιστρώντας ο ένας
γύρω
απ' τον άλλο όταν σταματήσουν η περίπτυξή τους είναι το μονό-
γραμμά σου
tu m' es Mallarmé Rimbaud Appollinaire
je te Welligtonia
je t'ocarina
εγώ σε Τσεπέλοβο Πάπιγκο Ελαφότοπο
εγώ σε Βίκο με τα γιοφύρια του και που διαβαίνει ο χρόνος
σ' έχω πει και ψέματα για να τους ξεγελάσουμε
εγώ σ' έχω άρωμα έρωτα
σ' έχω μαύρο λιοντάρι
σε ονειροβάτησα θυμάμαι και τον ύπνο μου χάνω
εσύ μάχες και ένσαρκα άλογα του Uccello
εσύ δωρητής εκείνου του μικρού κίτρινου 
αγριο-
λούλουδου
εσύ κένταυρου ζέση
εσύ συντεχνία ολάκερη που έργα ποιείς διαβαίνοντας εν τη ανωνυμία
je te ouf quelle chaleur
tu m' accèdes partout presque
je te glycine
εσύ φεγγάρι που ένα σύννεφο αναβοσβήνει
εσύ δε βαριέσαι παράτα το τό σύμπαν έτσι που τό 'χουμε αλαζονήσει
και δαύτο πώς να συναντηθούμε ποτέ
εσύ σε τρυφερό λόγο με το λόγο έτσι δεν είναι πες
εσύ σελίδα μου
εσύ μολύβι μου ερμηνευτή μου
σε ανοίγω συρτάρια 
πώς γιατί δεν ήρθες τόσες φορές
σε ξεμάκρυνα εγώ λέω τώρα
δίχως τέλος λυπάμαι
σε κρυάδα γνώρισες ποτέ την καρδιά μου
σε μιάν έκπαγλη χρονιά ανταμώσαμε
σε ληστεύω από αλλουνού τα χέρια
σε ακούω από δω από κει
σε σιωπώ μες στην απέραντη τρυφερότητα
σιγά σιγά να καταλαγιάσουμε
όλα δε τά 'χω πει
ΜΕ ΕΚΡΙΖΩΝΕΙΣ

















Τετάρτη, 27 Μαΐου 2015

...''ΑΠ' ΤΑ ΚΟΚΚΑΛΑ ΒΓΑΛΜΕΝΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΑ ΙΕΡΑ, ΚΑΙ ΣΑΝ ΠΡΩΤΑ ΑΝΤΡΕΙΩΜΕΝΗ ΧΑΙΡΕ Ω ΧΑΙΡΕ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ...'' :Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΜΑΣ ΠΛΗΓΗ, ΑΥΤΗ ΤΩΝ ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ 1944

be school in Greece: "Δεκέμβρης 1944: Σύντομο ημερολόγιο" Συντάκτης: ...: .................. .................. ................ ............   Δεκέμβρης 194 4: Σύντομο ημερ ολόγιο ...

ΑΘΗΝΑ,   ΟΚΤΩΒΡΗΣ   ΤΟΥ   1944
ΛΙΓΟ   ΜΕΤΑ   ΤΗΝ   ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ
ΤΗΣ   ΕΛΛΑΔΑΣ
''Δ  Ε  Κ  Ε  Μ  Β  Ρ  Ι  Α  Ν  Α    1944''



   Ο όρος ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΑ ΑΝΑΦΕΡΕΤΑΙ ΣΕ ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ ΕΝΟΠΛΩΝ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ που έλαβαν χώρα στην ΑΘΗΝΑ το ΔΕΚΕΜΒΡΙΟ 1944 - ΙΑΝΟΥΑΡΙΟ 1945, ανάμεσα στις δυνάμεις του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ και τις Βρετανικές και Κυβερνητικές δυνάμεις που ανήκαν σε ένα πολιτικό φάσμα, από την σοσιαλδημοκρατία (όπως ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου ηγέτης του ''Δημοκρατικού Σοσιαλιστικού Κόμματος'') έως τα τάγματα ασφαλείας. Η έναρξή τους, στις 3 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ του 1944, σηματοδοτείται από τους πυροβολισμούς των Κυβερνητικών και Αγγλικών δυνάμεων μπροστά στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη ενάντια στη διαδήλωση του ΕΑΜ, που είχε οργανωθεί ως απάντηση στο τελεσίγραφο της κυβέρνησης εθνικής ενότητας (1-12-1944) για τον αφοπλισμό όλων των αντάρτικων ομάδων, με αποτέλεσμα το ΘΑΝΑΤΟ 33 διαδηλωτών και τον τραυματισμό άλλων 148.

   Παράλληλα ο στρατηγός ΣΚΟΜΠΥ προέβη σε διάγγελμα. Οι μάχες κράτησαν 33 ΜΕΡΕΣ και τερματίστηκαν στις 5-6 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1945. Επισημαίνεται ότι τα ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΑ, όπως καταγράφηκαν στη συλλογική μνήμη οι μάχες του ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1944, ήταν η μοναδική περίπτωση κατά την οποία σημειώθηκαν πολεμικές συγκρούσεις τέτοιας έκτασης στην Ελληνική Πρωτεύουσα από δημιουργίας του Ανεξάρτητου Ελληνικού Κράτους (1830). Ήταν επίσης, η μόνη περίπτωση στο Β' Π.Π. κατά την οποία συγκρούσθηκαν μεταξύ τους συμμαχικές δυνάμεις (ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και Βρετανοί).

   Η πανηγυρική ατμόσφαιρα της ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ δεν μπορούσε να αποκρύψει τα μεγάλα προβλήματα που παρέμειναν στη χώρα. Η κυβέρνηση Παπανδρέου είχε εγκατασταθεί στην Αθήνα, ενώ τμήμα του ΕΛΑΣ την υποδέχτηκε με τιμητικό άγημα. Παράλληλα ο ΕΛΑΣ κυριαρχούσε στο μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής χώρας. Γερμανικές δυνάμεις παρέμεναν στην Κρήτη, στα Δωδεκάνησα και δε διάφορα άλλα νησιά του Αιγαίου. Η κατάσταση ήταν χαώδης. Η Ελλάδα είχε ερημωθεί, ο λαός πεινούσε, χρήματα δεν υπήρχαν, ενώ πολιτικά η χώρα ήταν χωρισμένη σε αντίπαλα στρατόπεδα...

Η ΚΥΡΙΟΤΕΡΗ ΑΙΤΙΑ ήταν η διαμάχη ανάμεσα στις δυνάμεις που διεκδικούσαν την εξουσία της μεταπολεμικής Ελλάδας. Από τη μία το ΕΑΜ, το οποίο ελεγχόταν από το ΚΚΕ αλλά είχε ευρύτερη απήχηση, ιδιαίτερα στα λαϊκά στρώματα και τις τάξεις των διανοουμένων. Το ΕΑΜ, που είχε καταστεί ισχυρότατος πολιτικός και στρατιωτικός μηχανισμός όντας η σημαντικότερη αντιστασιακή δύναμη στην κατεχόμενη Ελλάδα, είχε στις περισσότερες περιοχές της χώρας de facto την εξουσία στα χέρια του (εκτός κάποιων νησιών του Αιγαίου, της Κρήτης, της Ηπείρου και της Αθήνας όπου μαίνονταν μάχες με τα τάγματα ασφαλείας και τη Χ) μετά το τέλος του πολέμου και ήθελε να αποτρέψει την επάνοδο του βασιλιά καθώς και την τυχόν ανασύσταση δικτατορικού καθεστώτος όπως αυτό της Μεταξικής περιόδου. Από την άλλη πλευρά είχαν συνασπιστεί το σύνολο των αντικομμουνιστικών ένοπλων δυνάμεων, κυρίως ταγματασφαλιτών, Χιτών και φιλελεύθερων.

Απελευθέρωση

  Σε αντίθεση με τις μαζικές αντεκδικήσεις σε Ευρωπαϊκές χώρες όπως η Γαλλία και η Ιταλία που έγιναν σε βάρος των συνεργαζόμενων με τις Κατοχικές δυνάμεις, ελάχιστες ώρες μετά την Απελευθέρωσή τους όπου έγινε λουτρό αίματος με 9.000 και 12.000 νεκρούς αντίστοιχα, στην Αθήνα αντίθετα δίδεται από τον ΕΛΑΣ Αθηνών εντολή να μην υπάρξουν βίαια έκτροπα. Η ειρηνική διάθεση του ΕΛΑΣ επιβεβαιώνεται από κυβερνητικές και από Βρετανικές πηγές που αναφέρουν ότι επικρατεί ησυχία. Στις 15 Οκτώβρη 1944 οργανώθηκε διαδήλωση από τις εθνικιστικές οργανώσεις η οποία χτυπήθηκε στην περιοχή της Ομόνοιας από οπαδούς του ΕΑΜ οι οποίοι λύντσαραν και προπηλάκισαν μέλη των εθνικιστικών οργανώσεων. Η απάντηση δεν άργησε να έρθει όταν μέλη διαδήλωσης του ΕΑΜ πυροβολήθηκαν με αποτέλεσμα νεκρούς και τραυματίες από ένοπλους δοσιλογικών οργανώσεων που είχαν καταλύσει υπό περιορισμό στα ξενοδοχεία της περιοχής. Παρ' όλους τους νεκρούς η Εαμική αντίδραση παρέμεινε στο πλαίσιο της καταγγελίας, χωρίς αντίποινα. Από τα πυρά σκοτώθηκαν τουλάχιστον επτά μέλη Εαμικών οργανώσεων και τραυματίστηκαν 82. Στη συνέχεια υπήρξε κωλυσιεργία των αρχών για τη σύλληψη και προσαγωγή σε δίκη γνωστών συνεργατών και κατακτητών, καθώς και η πρωτοφανής απόδραση 720 εγκλείστων δοσίλογων από τις φυλακές Συγγρού, ενώ πρώην χωροφύλακες από την επαρχία από διαλυμένα σώματα από τον ΕΛΑΣ συγκρότησαν το Σύνταγμα Μετεκπαιδεύσεως Χωροφυλακής και στρατωνίστηκαν στο κέντρο. Παράλληλα οι κατηγορούμενοι ως δοσίλογοι (600 άτομα) φρουρούνταν από άντρες της Ειδικής Ασφάλειας, υπηρεσία που κατηγορούνταν για δοσιλογισμό.

Βρετανικός Παράγοντας

   Ήδη από το 1943 η Βρετανική πλευρά είχε προσανατολιστεί στην αποστολή στρατευμάτων μετά την Απελευθέρωση ώστε να μην πληγούν τα συμφέροντα της Αυτοκρατορίας στην Ελλάδα. Σε σημείωμα στον ΉΝΤΕΝ ο ΤΣΩΡΤΣΙΛ έγραψε στις 6 Αυγούστου 1944 : ''Είτε θα υποστηρίξουμε τον Παπανδρέου, αν χρειαστεί και με τη βία όπως έχουμε συμφωνήσει, είτε θα πάψουμε να έχουμε οποιεσδήποτε βλέψεις στην Ελλάδα''. Άλλωστε και ο ίδιος ο διορισμένος από τους Βρετανούς πρωθυπουργός της Ελλάδας Παπανδρέου σε επιστολές προς τον Τσώρτσιλ ζήταγε στις 21 Αυγούστου του 1944 ''Για τον σκοπό αυτό ήταν απαραίτητο να δημιουργήσει έναν Εθνικό Στρατό και Αστυνομία, και για να επιτύχει αυτόν τον στόχο θα ήταν απαραίτητη η Βρετανική ένοπλη βοήθεια''...


Το ξεκίνημα της Κρίσης

   Αμέσως μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Γερμανούς κατακτητές, η κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου ανέλαβε το δύσκολο έργο της ανόρθωσης της χώρας. Στην Κυβέρνηση είχε δεχθεί να προσχωρήσει και η Αριστερά, της οποίας έξι στελέχη (Σβώλος, Αγγελόπουλος, Ασκούτσης από την Π.Ε.Ε.Α, Τσιριμώκος από το ΕΑΜ και ο Πορφυρογένης, Ζέβγος από το Κ.Κ.Ε.) ανέλαβαν υπουργεία. Τα προβλήματα που έπρεπε να αντιμετωπιστούν άμεσα ήταν το πολιτειακό ζήτημα, η παραπομπή σε δίκη και τιμωρία των δοσίλογων και η συγκρότηση εθνικού στρατού και αστυνομίας, καταργουμένων των ενόπλων τμημάτων των αντιστασιακών ομάδων. Ταυτόχρονα είχε τεθεί αφ' ενός μεν το ζήτημα της τιμωρίας των συνεργατών του κατακτητή, αφ' ετέρου δε η μεθόδευση του αφοπλισμού των ανταρτών. Η βάση πάνω στην οποία κινούνταν η πολιτική του Παπανδρέου ήταν η συμφωνία της ΚΑΖΕΡΤΑ, η οποία υπέτασσε όλες τις Ελληνικές δυνάμεις (Εθνικό Στρατό και Αντάρτικες Ομάδες) υπό συμμαχική διοίκηση και συγκεκριμένα τον στρατηγό ΣΚΟΜΠΥ. Για το πολιτειακό ζήτημα συμφωνήθηκε ότι θα λυνόταν με ελεύθερο δημοψήφισμα αμέσως μόλις το επέτρεπαν οι συνθήκες, χωρίς να καθοριστεί σαφώς ο χρόνος. Σε αυτό το πλαίσιο, ο εξόριστος μονάρχης είχε πιεσθεί ώστε να δεσμευτεί να μην επιστρέψει στη χώρα πριν ο λαός αποφασίσει ρητά για τη μορφή του πολιτεύματος που επιθυμούσε. Παρά τις αντιρρήσεις του, ο Γεώργιος δέχτηκε τελικά με παρότρυνση και των Βρετανών να παραχωρήσει την αντιβασιλεία στον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό. Για το ζήτημα της δίκης τον δοσίλογων και συνεργατών συμφωνήθηκε αυτή να ξεκινήσει στα μέσα Δεκεμβρίου.

Αρχιστράτηγος Οθωναίος

   Ο στρατηγός Αλέξανδρος Οθωναίος είχε διοριστεί αρχιστράτηγος των Ελληνικών Δυνάμεων με υπαρχηγό τον στρατηγό ΣΑΡΑΦΗ. Όταν θα διαλύονταν οι αντάρτικοι σχηματισμοί (ΕΛΑΣ / ΕΔΕΣ) και μέχρι την συγκρότηση του νέου στρατού ο αρχιστράτηγος δε θα μπορούσε να διατάξει τις ένοπλες δυνάμεις οι οποίες και θα παρέμεναν στην διοίκηση του Στρατηγού Σκόμπυ. Τελικά ο Οθωναίος παραιτήθηκε.

Το Σημείο Αιχμής

   Το σημείο που τελικά οδήγησε στην κρίση ήταν ο αφοπλισμός των αντάρτικων ομάδων, προς δημιουργία εθνικού στρατού. Το θέμα αυτό θα μπορούσε να καθορίσει αποφασιστικά την κατανομή της εξουσίας μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων. Στις 5 Νοεμβρίου ο Παπανδρέου ανακοίνωσε, σε συμφωνία με το στρατηγό Σκόμπυ, ότι ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ θα αποστρατευτούν ως τις 10 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Η απόφαση είχε ληφθεί τέσσερις μέρες νωρίτερα, κατόπιν σύσκεψης στην οποία μετείχε και ο Σιάντος του ΚΚΕ. Ακολούθησαν μερικές διαπραγματεύσεις μεταξύ της κυβερνήσεως και του ΕΑΜ. Στις 18 Νοεμβρίου συμφωνήθηκε η ίδρυση Εθνοφρουράς, η οποία θα στελεχώνονταν από τους κληρωτούς της τάξης του 1936. Στις 25 Νοεμβρίου αντικαταστάθηκε ο υφυπουργός Στρατιωτικών Λάμπρος Λαμπριανίδης καθώς είχε επαναφέρει στο στράτευμα περισσότερους από 100 αξιωματικούς των Ταγμάτων Ασφαλείας. Αντικαταστάθηκε από τον στρατηγό Πτολεμαίο Σαρρηγιάννη, μέλος του ΕΑΜ, κάτι που θεωρήθηκε μεγάλη παραχώρηση στο ΕΑΜ και οδήγησε στον πρέσβη Λήπερ να ζητήσει ενδεχόμενη διακοπή στις συζητήσεις μεταξύ Παπανδρέου και ΕΑΜ. Στις 27 Νοεμβρίου ο Παπανδρέου ανακοίνωσε τη συμφωνία με τους ΕΑΜικούς υπουργούς Σβώλο, Τσιριμώκο, Ζεύγο για την αποστράτευση του ΕΛΑΣ. Παράλληλα, συμφωνήθηκε να παραδώσουν τα όπλα τους και ο ΕΔΕΣ, αλλά και η Χωροφυλακή της Μ. Ανατολής. Αντιδράσεις προκάλεσε σε όλους εντός του ΕΑΜ παρότι έγινε προσπάθεια να παρουσιαστεί ότι υπήρχε διάσταση απόψεων εντός του ΕΑΜ, το τελεσίγραφο της κυβέρνησης την 1η Δεκεμβρίου για γενικό αφοπλισμό σύμφωνα με την πρόσφατη συμφωνία, η οποία προέβλεπε ότι θα εξαιρούνταν η Τρίτη Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία και ο Ιερός Λόχος, με το σκεπτικό ότι ήταν το μόνο εν λειτουργία τμήμα του τακτικού Ελληνικού Στρατού το οποίο πολέμησε σε Βόρεια Αφρική και Ιταλία. Η Ταξιαρχία είχε λάβει μέρος στη Μάχη του Ρίμινι. Μάλιστα είχε αποσταλεί από τον ίδιο τον Τσώρτσιλ στο Ιταλικό μέτωπο ώστε να αποκτήσει πολεμικές δάφνες. Στη διατήρηση ή διάλυσή της, όπως και του ΕΛΑΣ, θα επικεντρωθεί η κρίση που θα οδηγήσει στη ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ. Επίσης, σε αυτές τις δυνάμεις θα προστίθενταν ένα τμήμα του ΕΔΕΣ και μία Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ ώστε να λαμβάνουν μέρος αν χρειαζόταν σε επιχειρήσεις των συμμάχων σε Κρήτη και Δωδεκάνησα, περιοχές τις οποίες ακόμα κατείχαν οι Γερμανοί. Αυτό που ήθελε η Βρετανική Κυβέρνηση ήταν να ''δημιουργηθεί εθνικός στρατός με δύναμη 40.000 αντρών, ικανός να αναλάβει καθήκοντα εσωτερικής ασφαλείας, ώστε να γίνει εφικτή η ταχύτερη αποδέσμευση των βρετανικών δυνάμεων από την Ελλάδα προς τις άλλες ζώνες επιχειρήσεων''. Η τελική απόφαση για τη συγκρότηση εθνικού στρατού όριζε πως αυτόν θα αποτελούσαν αφενός η Γ' Ορεινή Ταξιαρχία, ο Ιερός Λόχος και τμήμα του ΕΔΕΣ και από την άλλη μία Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ, ίσης δύναμης αλλά και βάρους οπλισμού με τους τρεις προαναφερθέντες σχηματισμούς. Η συμφωνία θα έπρεπε να επικυρωθεί στις 28 Νοεμβρίου του 1944, ωστόσο κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Παράλληλα διαφάνηκε προσέγγιση μεταξύ του Παπανδρέου και του ΕΑΜ καθώς ο Παπανδρέου κατηγόρησε ως ''ομαδικήν παράκρουσιν'' τη στάση ''μίας μερίδος της ιθύνουσας τάξεως''.

Το Συλλαλητήριο της 3ης Δεκεμβρίου

   Η Ηγεσία του ΕΑΜ ζητούσε επίμονα την επαναδιαπραγμάτευση της συμφωνίας, έχοντας εντωμεταξύ θέσει ως επιπλέον όρους συμφωνίας τον αφοπλισμό της Τρίτης Ελληνικής Ορεινής Ταξιαρχίας και του Ιερού Λόχου. Την 1η Δεκεμβρίου ο στρατηγός Σκόμπυ με πρωτοβουλία του, εξέδωσε μία διαταγή αφοπλισμού των Αντιστασιακών Ομάδων, συνοδεύοντάς την από διάγγελμα στο οποίο ανέφερε ότι αν η εντολή δεν γινόταν δεκτή, θα προέκυπταν ολέθριες συνέπειες. Αντιλαμβανόμενος το αδιέξοδο, ο Σβώλος συναντήθηκε με τον επικεφαλής της εν Ελλάδι Σοβιετικής στρατιωτικής αποστολής συνταγματάρχη ΠΟΠΩΦ, με πρόθεση να τον πείσει προκειμένου να αναλάβει διαμεσολαβητικό ρόλο προς τους ηγέτες του ΚΚΕ ώστε να εγκαταλείψουν την αδιαλλαξία τους και να αποφευχθεί έτσι η ρήξη, αλλά εκείνος αρνήθηκε. Ως αντίδραση, καθώς αντιλαμβάνονταν ότι η κατάσταση οδηγείτο στη σύρραξη, οι υπουργοί που ανήκαν στο ΕΑΜ παραιτήθηκαν στις 2 Δεκεμβρίου του 1944 (εκτός του στρατηγού Σαρρηγιάννη που το έπραξε λίγες μέρες αργότερα), ενώ το ΕΑΜ ζήτησε άδεια για συγκέντρωση διαμαρτυρίας στις 3 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1944 ΣΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ. Την ίδια μέρα (2 Δεκεμβρίου) η ηγεσία του ΕΑΜ ανακοίνωσε την κήρυξη γενικής απεργίας, τη διαταγή προς την ΕΑΜική πολιτοφυλακή να μη παραδώσει τα όπλα της στην κρατική Εθνοφυλακή και την ανασύσταση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΛΑΣ.

Η ΔΙΑΔΗΛΩΣΗ

  Ύστερα από αυτές τις αποφάσεις η κυβέρνηση παρά την αρχική αποδοχή τελικά την απαγόρεψε. Μέλη του ΕΑΜ της Αθήνας την Κυριακή 3 ΔΕΚΕΜΒΡΗ αψηφώντας την κυβερνητική απογόρευση κατέκλυσε ειρηνικά την πλατεία Συντάγματος, εξάλλου ούτε επί γερμανοϊταλικής κατοχής δεν σταμάτησε να διαδηλώνει. Η παρουσία μερικών ένοπλων πολιτοφυλάκων του ΕΑΜ διάσπαρτων εντός του πλήθους (ως ομάδας περιφρούρησης) του συλλαλητηρίου, δεν μπορεί να θεωρηθεί απόδειξη πως το τελευταίο δεν ήταν άοπλο.
   Η διαδήλωση, που είχε μεγάλη συμμετοχή, πνίγηκε στο αίμα όταν αστυνομικοί αλλά και μέλη της ακροδεξιάς οργάνωσης ''Χ'' που βρίσκονταν ακροβολισμένοι στα γύρω κτήρια άρχισαν να πυροβολούν αδιακρίτως προς το πλήθος. Ο απολογισμός της επίθεσης ήταν 33 νεκροί και περισσότεροι από 140 τραυματίες. Αν και μερικοί φιλοκυβερνητικοί συγγραφείς όπως ο Γουντχάους, υποστήριξαν πως δεν ήταν σαφές ποιός άνοιξε πρώτος πυρ, η αστυνομία, οι Βρετανοί ή οι διαδηλωτές. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, ο αρχηγός της Αστυνομίας Αθηνών Άγγελος Έβερτ παραδέχτηκε σε συνέντευξή του στην εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΗ πως ο ίδιος διέταξε τη βίαιη διάλυση των διαδηλωτών βάσει διαταγών που είχε λάβει. Ο δεκαπεντάχρονος τότε Νίκος Φαρμάκης που ανήκε στην αντι-ΕΑΜική οργάνωση ''Χ'' και συμμετείχε όπως ο ίδιος παραδέχτηκε, στους πυροβολισμούς, μαρτυράει πως το σήμα το έδωσε ο Έβερτ από παράθυρο της Αστυνομικής Διεύθυνσης, με ένα μαντήλι. Οι ακροβολισμένοι είχαν δεχτεί προηγουμένως την εντολή : ''Δεν θα πυροβολήσετε μέχρις ότου αυτοί πατήσουν τον Άγνωστο, όταν πατήσουν τον Άγνωστο, πυρ κατά βούληση''.

  Την ημέρα του συλλαλητηρίου, σύμφωνα με μαρτυρία του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου, μέλη του ΕΑΜ προσπάθησαν να εισβάλλουν στο σπίτι του με χειροβομβίδα, αλλά απέτυχαν λόγω της αντίδρασης της φρουράς του. Σύμφωνα με την εκδοχή της 6ης Αχτίδας του ΚΚΕ οι διαδηλωτές δέχτηκαν επίθεση από τους άντρες της φρουράς του Παπανδρέου και είχαν 5 νεκρούς.

Πριν την Ολική Ρήξη

  Το ίδιο εκείνο βράδυ (3 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1944) ο Παπανδρέου κατέθεσε πρόταση περί σχηματισμού μίας Οικουμενικής κυβέρνησης με επικεφαλής τον αρχηγό των φιλελευθέρων Θεμιστοκλή Σοφούλη, ο ίδιος ο Παπανδρέου θα παραιτούνταν αλλά ενώ άπαντες (περιλαμβανομένων του ΚΚΕ και του βρετανού πρεσβευτή Λήπερ) την αποδέχτηκαν, αρνήθηκε να τη συζητήσει καν ο ίδιος ο Τσώρτσιλ, ενώ έστειλε τηλεγράφημα στον Λήπερ με σαφείς οδηγίες : 
'' Πρέπει να υποχρεώσετε τον Παπανδρέου να κάνει το καθήκον του και να τον διαβεβαιώσετε ότι, αν το κάνει, θα υποστηριχθεί με όλες τις δυνάμεις μας. Αν παραιτηθεί, φυλακίστε τον έως ότου συνέλθει, όταν πια θα έχουν τελειώσει οι μάχες. Θα μπορούσε το ίδιο καλά να αρρωστήσει και να μην μπορεί να τον πλησιάσει κανείς. Έχει περάσει ο καιρός που η οποιαδήποτε ομάδα Ελλήνων πολιτικών θα μπορούσε να επηρεάσει αυτή την εξέγερση του όχλου. Η μόνη του ελπίδα είναι να βγει απ' αυτή την κατάσταση, τασσόμενος ανεπιφύλακτα στο πλευρό μας.''
   Ο Σοφούλης, στηλιτεύοντας την άρνηση του Τσώρτσιλ να δεχτεί αντικατάσταση του Παπανδρέου, πρόταση που πιθανά να οδηγούσε σε εξομάλυνση της κατάστασης και πιθανότατα στην αποτροπή της Δεκεμβριανής σύγκρουσης, αποκάλυψε το γεγονός σε ξένους δημοσιογράφους.
  Την επόμενη μέρα, στις 4 Δεκεμβρίου, πραγματοποιήθηκε η γενική απεργία που είχε προκηρύξει το ΕΑΜ από τις 2 Δεκεμβρίου και τελέστηκε η κηδεία των θυμάτων του συλλαλητηρίου της προηγούμενης μέρας. Η νεκρώσιμη ακολουθία έγινε στη Μητρόπολη της Αθήνας και στη συνέχεια η νεκρική πομπή κατευθύνθηκε προς το Σύνταγμα. Στην κορυφή της πομπής ξεχώριζε ένα πανό το οποίο κρατούσαν τρεις νεαρές μαυροφορεμένες γυναίκες και έγραφε : ''Όταν ο Λαός βρίσκεται μπροστά στον κίνδυνο της τυραννίας διαλέγει ή τις αλυσίδες ή τα όπλα''. Η πορεία αυτή χτυπήθηκε ξανά με πυροβολισμούς, κυρίως από μέλη της οργάνωσης ''Χ'' και ταγματασφαλίτες που διέμεναν σε ξενοδοχεία της Ομόνοιας με αρκετούς νεκρούς..

Προετοιμασία των Αντίπαλων Πλευρών

   Καθώς οι βρετανικές δυνάμεις ενισχύονταν και οι πιθανότητες για κατάκτηση της εξουσίας περιορίζονταν, οι ηγέτες του ΚΚΕ ενώ είχαν υπογράψει την συμφωνία της ΚΑΖΕΡΤΑΣ και είχαν δεχθεί ως εκπρόσωπο της κυβέρνησης τον Παναγιώτη Σπηλιωτόπουλο, πρώην υποστράτηγο της Χωροφυλακής ο οποίος εξόπλιζε τάγματα από οργανώσεις όπως η ''Χ'', και ενώ δέχθηκαν να στρατωνιστεί η Ορεινή Ταξιαρχία σε στρατόπεδο που έλεγχε ως τότε ο ΕΛΑΣ και ενώ υποδέχτηκαν με τιμητικό άγημα τον Γεώργιο Παπανδρέου και ενώ επίσης παρέδωσαν κάθε αιχμάλωτο που ήταν στα τάγματα ασφαλείας στους Βρετανούς τότε συνειδητοποίησαν, ότι έπρεπε ν' αναλάβουν αποφασιστικές και άμεσες πρωτοβουλίες. Η ηγεσία του ΚΚΕ αντιλαμβάνονταν πλέον ότι είχε παρασυρθεί σε εσφαλμένες ενέργειες, ότι είχε χάσει τα πολιτικά οφέλη που με τόσο κόπο είχε με τη συμμετοχή της στην Αντίσταση κερδίσει στη διάρκεια της Κατοχής και, ακόμη, φοβόταν ότι οι Άγγλοι σκόπευαν να εγκαθιδρύσουν στην Ελλάδα μία δικτατορία της Δεξιάς, αφού θα είχαν αφοπλίσει τον ΕΛΑΣ.
  Ο επιτελικός αξιωματικός του ΕΛΑΣ Θεόδωρος Μακρίδης είχε προβλέψει εγκαίρως ότι είναι ''λίαν ενδεχόμενη βρετανική ένοπλος επέμβασις'' και είχε καλέσει την ηγεσία του ΚΚΕ να πάρει μέτρα για αντιπαράθεση με τους Βρετανούς. Αντίθετα το ΚΚΕ θα αποκόψει το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ που είχε μέλη τους οπαδούς της σύγκρουσης Στέφανο Σαράφη, και Άρη Βελουχιώτη και θα ανασυγκροτήσει τη Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ τοποθετώντας μη κομματικά στελέχη σε μία προσπάθεια να μην εκτραπούν οι συγκρούσεις.

Οι Δυνάμεις των Αντιπάλων

Βρετανικές και  κυβερνητικές δυνάμεις

   Στην Αθήνα και στον Πειραιά, οι βρετανικές δυνάμεις αποτελούνταν από μία ελλιπή ταξιαρχία τεθωρακισμένων, την 23η με μία επιλαρχία αρμάτων Sherman, των 35 τόνων. Υπήρχαν επίσης μονάδες αλεξιπτωτιστών και δύο τάγματα πεζικού που έφθασαν αεροπορικώς στην αρχή των γεγονότων, συνολικά 5.000 άντρες. Υπήρχε ένα πλήθος βοηθητικών μονάδων με το προσωπικό τους, σχεδόν 10.000 άτομα. Συνολικά έλαβαν μέρος στις μάχες των πρώτων ημερών η 4η Μεραρχία (10η, 12η, 23η Ταξιαρχίες Πεζικού), 2η Ταξιαρχία Αλεξιπτωτιστών, 23η Τεθωρακισμένη Ταξιαρχία, 139η Ταξιαρχία Πεζικού, 5η Ινδική Ταξιαρχία κ.α. Ο όγκος των βρετανικών ενισχύσεων - τρεις μεραρχίες πεζικού, η 4η Ινδική, η 4η και 46η Βρετανικές, σε πρώτη φάση - θα έφθαναν στα μέσα Δεκεμβρίου. Η εκστρατεία των Βρετανικών στρατευμάτων ήταν ακριβώς η διπλάσια από αυτή των Βρετανών του 1941 έναντι της Ιταλικής και Γερμανικής εισβολής.

  Οι κυβερνητικές δυνάμεις περιλάμβαναν την Τρίτη Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία με 2.423 άντρες, μονάδες της Χωροφυλακής με 3.000 άντρες, της Αστυνομίας με 2.500 άντρες, άντρες της ''Χ'', (ΕΔΕΣ, Ρ.Α.Ν., ΠΕΑΝ κ.α.), όπως και τους περίπου 1.200 αφοπλισμένους άντρες των διαλυμένων Ταγμάτων Ασφαλείας τους οποίους, παρότι είχαν χαρακτηριστεί από όλους σαν εχθρικοί σχηματισμοί, υπόλογοι με τα εγκλήματά τους κατά τη διάρκεια της τελευταίας περιόδου της κατοχής (όταν αποτέλεσαν συνεργάτες των κατακτητών και έλαβαν μέρος σε επιχειρήσεις κατά των αντιστασιακών δυνάμεων) η κυβέρνηση τους απελευθέρωσε (πολλοί από αυτούς κρατούνταν ενόψει της δίκης τους) και επιπλέον τους εξόπλισε για να πολεμήσουν εναντίον του ΕΑΜ / ΕΛΑΣ στη μάχη της Αθήνας...

Δυνάμεις και Προετοιμασία του ΕΛΑΣ

  Με προσωπική διαταγή του Σιάντου ως γραμματέα του ΚΚΕ, και δίχως να συγκροτηθεί κανένα συλλογικό όργανο του ΚΚΕ ή του ΕΑΜ ανασυγκροτήθηκε η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ ενώ απογορεύτηκε κάθε εμπλοκή του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ.
   Το Α' Σώμα Στρατού, είχε στα χαρτιά μία καταγεγραμμένη δύναμη που πλησίαζε τις 20.000 άντρες και γυναίκες, διέθετε όμως μόλις 6.000 όπλα με ελάχιστα πυρομαχικά. Οι μονάδες της Στερεάς, η 2η και η 13η Μεραρχίες, είχαν περίπου 5.000 ενόπλους κοντά στην Αθήνα (το 2ο Σύνταγμα αφοπλίστηκε πριν την σύγκρουση). Στη διάρκεια των μαχών έφθασαν στην Αθήνα μονάδες από την Πελοπόννησο, τη Στερεά ή και τη Θεσσαλία, η Ταξιαρχία Ιππικού και το 54ο Σύνταγμα, συνολικά 6.000 άντρες έως 7.000 ένοπλοι. Το σύνολο των δυνάμεων του ΕΛΑΣ αποτελούνταν από το Α' Σώμα Στρατού, 2η Μεραρχία, 52ο Σύνταγμα Πεζικού, 8η Ταξιαρχία, Εθνική Πολιτοφυλακή κ.α.

  Ο ΕΛΑΣ στις 3 Δεκεμβρίου του 1944 ανέστειλε την εκτέλεση του σχεδίου του, και άφησε την Ορεινή Ταξιαρχία να στρατωνιστεί στο κέντρο, Ανάκτορα, Μετοχικό Ταμείο Στρατού και Πανεπιστήμιο, ενώ άδειασε το μέγαρο της οδού Σίνα που μέχρι τότε το κατείχε το Α' Σώμα Στρατού του ΕΛΑΣ.

Οι Ένοπλες Συγκρούσεις - 33  Μέρες Μαχών

   Το ίδιο απόγευμα που διοργανώθηκε το συλλαλητήριο (3 Δεκεμβρίου), ο στρατηγός ΣΚΟΜΠΥ διέταξε την απομάκρυνση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ από την Αθήνα. Το βράδυ της ίδιας ημέρας σημειώθηκε το πρώτο καθαρό πολεμικό επεισόδιο των Δεκεμβριανών, όταν αγγλική μονάδα τεθωρακισμένων αφόπλισε στη περιοχή του Παλαιού Ψυχικού το 2ο Σύνταγμα της 2ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, το οποίο παραδόθηκε αμαχητί καθώς δεν είχε εντολές εμπλοκής με Βρετανικά στρατεύματα και η διοίκησή του αδικαιολόγητα απουσίαζε. Από τον αφοπλισμό του 2ου Συντάγματος και έπειτα θεωρήθηκε για τον ΕΛΑΣ εσχάτη προδοσία να παραδίδουν τα όπλα τους στους Βρετανούς.
   Την επόμενη ημέρα τα ξημερώματα, στην περιοχή του Θησείου διεξήχθη η πρώτη μάχη ανάμεσα σε δύο τάγματα του ΕΛΑΣ και το σύνολο της Οργάνωσης ''Χ'' που έδρευε στην περιοχή. Η μάχη διήρκεσε μερικές ώρες και ο ΕΛΑΣ κατέβαλε την άμυνα των αντιπάλων του, όμως οι Βρετανοί επενέβησαν με άρματα και μετέφεραν τον αρχηγό της Οργάνωσης ''Χ'', Γεώργιο Γρίβα, στο βρετανοκρατούμενο κέντρο της Αθήνας. Την ίδια ημέρα οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ προχώρησαν σε κατάληψη πολλών αστυνομικών τμημάτων στον Πειραιά και σε περιοχές περιμετρικά του κέντρου της Αθήνας, όπως στην Κυψέλη, στον Νέο Κόσμο, στους Αμπελόκηπους, στον Κολωνό, στα Πατήσια και αλλού. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν στις φυλακές στην αρχή της λεωφόρου Βουλιαγμένης τις οποίες κατέλαβαν. Τα γεγονότα προκάλεσαν κυβερνητική κρίση (...).
Η ΡΗΞΗ

Τη νύχτα της 4ης προς 5η Δεκεμβρίου οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιχείρησαν την κατάληψη των φυλακών Συγγρού, όπου κρατούνταν δοσίλογοι. Η επίθεση ανακόπηκε μετά από παρέμβαση των Βρετανών που χρησιμοποίησαν τεθωρακισμένα οχήματα. Παρόμοια εξέλιξη είχε η επίθεση στις φυλακές Χατζηκώστα που έληξε με παρέμβαση των Βρετανών. Τα ξημερώματα της 6ης Δεκεμβρίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ εξαπέλυσαν επίθεση στο σύνταγμα χωροφυλακής Μακρυγιάννη. Μετά από τετραήμερη σκληρή μάχη οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ αποκρούστηκαν μετά από δραστική επέμβαση βρετανικών τεθωρακισμένων, με αποτέλεσμα να καθηλωθούν γύρω από το στρατόπεδο.
ΑΚΡΟΠΟΛΗ

 Την Ακρόπολη την κατείχε ο ΕΛΑΣ, και η ηγεσία του ζήτησε την απόσυρση των μαχητών από το μνημείο όπως ζητήθηκε από τους Βρετανούς για να μη πληγεί το μνημείο. Αμέσως στην Ακρόπολη εγκαταστάθηκε Βρετανικό πυροβολικό από όπου με βολές όλμων βάλλονταν εναντίον θέσεων του ΕΛΑΣ σε όλη την περίμετρο του βράχου (Μακρυγιάννη, Φιλοπάππου, Ψυρρή). Ο ΕΛΑΣ έδωσε προφορική εντολή που απαγόρευε την απάντηση των βολών για να μη πληγεί το μνημείο. Στην ακρόπολη προέκυψαν μεγάλες και πολλές ζημιές...
ΓΟΥΔΗ


  Παρόμοια εξέλιξη είχε και η επίθεση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στους στρατώνες του Γουδή όπου έδρευε η 3η Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία. Στις 9 Δεκεμβρίου ο ΕΛΑΣ πραγματοποίησε επίθεση στη σχολή Ευελπίδων, στον χώρο της οποίας βρίσκονταν 23 αξιωματικοί και 183 Ευέλπιδες. Η πολιορκία λύθηκε με παρέμβαση των Βρετανών που μετέφεραν το προσωπικό της σχολής στα ανάκτορα..
  Στις 5 Δεκεμβρίου ο ΕΛΑΣ κατέλαβε την Γενική Ασφάλεια Αθηνών στην οδό Πατησίων και Τοσίτσα και συνέλαβε μερικούς αιχμαλώτους, ενώ οι περισσότεροι αστυνομικοί που υπεράσπιζαν το κτήριο φυγαδεύτηκαν από αγγλικά άρματα. Επίσης το 4ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ κατέλαβε την έδρα της Ανώτατης Διοίκησης Χωροφυλακής Ελλάδας στην οδό Πατησίων στο Πεδίο του Άρεως και αιχμαλώτισε 80 περίπου αξιωματικούς της χωροφυλακής. Στις 6 Δεκεμβρίου ο ΕΛΑΣ μετά από διήμερη πολιορκία κατέλαβε την Ειδική Ασφάλεια Αθηνών στην οδό 3ης Σεπτεμβρίου και Δεριγνύ και πυρπόλησε το κτίριο που ήταν άντρο βασανισμού και εκτελέσεων αντιστασιακών την περίοδο της κατοχής.

Ενισχύσεις - Military Command Athens

   Στις 9 Δεκεμβρίου ο Τσώρτσιλ διέταξε αποστολή νέων ενισχύσεων στην Ελλάδα. 
  Ο ίδιος ο στρατάρχης Αλεξάντερ έχοντας δει στην Αθήνα την κατάσταση αποφάσισε την αντικατάσταση του στρατηγού ΣΚΟΜΠΥ ο οποίος θεωρούνταν ότι δεν είχε πολεμική εμπειρία καθώς είχε υπηρετήσει σε διοικητικές θέσεις. Ο Αλεξάντερ διέταξε την άμεση αναχώρηση από την Ιταλία του υποστράτηγου Τζων Χώκσγουερθ και του ταξιάρχου Χιου Μάνεριγκ, οι οποίοι πλαισιώθηκαν από το εμπειροπόλεμο επιτελείο του 10ου Σώματος Στρατού και συστάθηκε η Στρατιωτική Διοίκηση Αθηνών (Military Command Athens), η οποία διεξήγαγε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις ως το τέλος της μάχης, αλλά έμεινε στην αφάνεια για να μη πληγεί το κύρος του στρατηγού Σκόμπυ.

Πειραιάς-Φάληρο

   Την επόμενη ημέρα οι Βρετανοί ξεκίνησαν επιχείρηση για την ανακατάληψη του Πειραιά. Στην επιχείρηση για την κατάληψη του λόφου της Καστέλλας χρησιμοποιήθηκε η 5η Ινδική Μεραρχία. Οι Ινδοί στρατιώτες γνωστοί ως Γκούρκας (Gurkha), έπειτα από σκληρή μάχη, στην οποία είχαν σημαντικές απώλειες, κατέλαβαν την Καστέλλα στις 14 Δεκεμβρίου.

  Στις 16 Δεκεμβρίου αποβιβάστηκαν στο Φάληρο νέες Βρετανικές ενισχύσεις και ξεκίνησαν επιχειρήσεις για την ανακατάληψη των περιοχών της Αθήνας που βρίσκονταν στον έλεγχο του ΕΛΑΣ. Αφού εξασφάλισαν τον έλεγχο της λεωφόρου Συγγρού που τους επέτρεπε την μεταφορά στρατιωτών από το Φάληρο στο κέντρο της Αθήνας, κατέλαβαν στις 18 Δεκεμβρίου σημαντικότερους δρόμους της Αθήνας.

Κηφισιά

  Τη νύχτα της 17ης προς 18η Δεκεμβρίου οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ πραγματοποίησαν μία επιτυχημένη επιχείρηση καταλαμβάνοντας τα ξενοδοχεία της Κηφισιάς ''ΣΕΣΙΛ'', ''ΑΠΕΡΓΗ'' και ''ΠΕΝΤΕΛΙΚΟΝ'', στα οποία διέμενε το προσωπικό της RAF. Συνολικά 50 αξιωματικοί και 500 σμηνίτες της RAF αιχμαλωτίστηκαν.
   Ο ΤΣΩΡΤΣΙΛ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

  Τη νύχτα της 23ης προς 24ης Δεκεμβρίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ προχώρησαν στην υλοποίηση σχεδίου που στόχευε στην ανατίναξη του ξενοδοχείου ''Μεγάλη Βρετανία'' όπου διέμεναν η Ελληνική κυβέρνηση και το Βρετανικό επιτελείο. Για το σκοπό αυτό παγιδεύτηκε με εκρηκτικά υπόνομος που κατέληγε δίπλα στα θεμέλια του κτιρίου. Η έκρηξη αναβλήθηκε προσωρινά λόγω της άφιξης του Τσώρτσιλ στην Ελλάδα και στο διάστημα αυτό Άγγλοι εντόπισαν και απενεργοποίησαν τα εκρηκτικά.
  Ο πρωθυπουργός της Βρετανίας Ουίνστον Τσώρτσιλ έφτασε στην Ελλάδα το μεσημέρι της 25ης Δεκεμβρίου, συνοδευόμενος από τον υπουργό Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας Άντονι Ίντεν. Την πρώτη ημέρα διέμεινε στο Φάληρο στο θωρηκτό Ajax και την επόμενη πήγε στο ξενοδοχείο ''Μεγάλη Βρετανία'' όπου συμμετείχε σε διαπραγματεύσεις μεταξύ της κυβέρνησης-Σκόμπυ και αντιπροσωπείας του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

  Οι διαπραγματεύσεις απέτυχαν και οι μάχες συνεχίστηκαν ως τις 5 με 6 Ιανουαρίου του 1945. Λίγες ημέρες αργότερα τοποθετήθηκε στη θέση του Αντιβασιλέα ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός και πρωθυπουργός ο Νικόλαος Πλαστήρας. Αιτία της αποτυχίας των διαπραγματεύσεων υποστηρίχθηκε ότι ήταν η άγνοια των ηγετών του ΚΚΕ για τη συμφωνία των ζωνών επιρροής στη μεταπολεμική Ευρώπη, η οποία είχε συμφωνηθεί τον Οκτώβριο του 1944 στη Μόσχα, μεταξύ Τσώρτσιλ και Στάλιν, σύμφωνα με την οποία η ΕΣΣΔ είχε δεχθεί να παραχωρήσει το 90% του ελέγχου της Ελλάδας στη Μεγάλη Βρετανία. Η αδιαλλαξία, επομένως, του ΕΛΑΣ μπορεί να ερμηνευτεί με βάση την εσφαλμένη τους εντύπωση ότι η επίσκεψη του Τσώρτσιλ εξυπηρετούσε απόλυτα τις επιθυμίες τους.

Αποτυχία των διαπραγματεύσεων, τελευταίες μάχες


  Στο μέτωπο των μαχών οι Βρετανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν από τις 27 Δεκεμβρίου, γενική επίθεση κατά του ΕΛΑΣ. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Αθήνα στις 5 Ιανουαρίου και τον Πειραιά στις 7 Ιανουαρίου, όταν ο όγκος των βρετανικών μηχανοκίνητων αλλά και η εξάντληση των εφοδίων και των πυρομαχικών υποχρέωσαν τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ να εγκαταλείψουν την πόλη και να υποχωρήσουν προς τα βόρεια. Πέντε μέρες αργότερα, στις 11 Ιανουαρίου, δόθηκε τέρμα στις μάχες, μετά από συμφωνία του ΕΑΜ με τον στρατηγό Σκόμπυ. Τα Δεκεμβριανά τερματίστηκαν οριστικά με την υπογραφή της ''Συνθήκης της Βάρκιζας'' στις 12 Φεβρουαρίου 1945.

Χαρακτηριστικά της σύγκρουσης

  Οι πολιτικές, αλλά κυρίως οι ιδεολογικές διαφορές που χώριζαν τις δύο Ελληνικές αντιμαχόμενες παρατάξεις (αφού οι βρετανοί αξιωματικοί απλά εκτελούσαν ψυχρά τις εντολές που λάμβαναν από τους προϊστάμενούς τους, γι' αυτό ψυχρά πυροβολούσαν όλμους από την Ακρόπολη, όπως ψυχρά ισοπέδωσαν την Καισαριανή) προσέδωσαν στη Δεκεμβριανή σύρραξη το χαρακτήρα μίας ένοπλης αντιπαράθεσης μέχρις εσχάτων. Από τη μία υπήρχαν οι μαχητές (άντρες και γυναίκες) του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ που πολεμούσαν με φανατισμό έναν αντίπαλο ο οποίος στα δικά τους μάτια αποτελούνταν και ήταν (στη πλειονότητά του) από δοσίλογους, προδότες ή πρώην συνεργάτες των κατακτητών π.χ. τάγματα ασφαλείας, ειδική ασφάλεια, ΕΔΕΣ Αθηνών, οργάνωση Χ. Από την άλλη, τα μέλη των αντι-κομμουνιστικών ομάδων  που πήραν ενεργό μέρος στη σύγκρουση (''Χ'', τάγματα ασφαλείας) αλλά και οι απλοί χωροφύλακες αντιστέκονταν σχεδόν με παρόμοιο σθένος, καθώς γνώριζαν την τύχη που τους επιφυλασσόταν αν έπεφταν στα χέρια του ιδεολογικού τους εχθρού καθώς ήταν συνεργάτες των Γερμανών. Παράλληλα, υπήρχε και ο παράγοντας των ντόπιων πληθυσμών, οι οποίοι, ιδιαίτερα στις λαϊκές γειτονιές της πρωτεύουσας στήριζαν ηθικά τον αγώνα του ΚΚΕ και που σε αρκετές περιπτώσεις οδήγησε σε φαινόμενα αυτοδικίας, κακοποίησης ή ακόμη και ομαδικού λιντσαρίσματος (από πολίτες) αιχμαλώτων από τον ΕΛΑΣ αντρών των σωμάτων ασφαλείας, οι οποίοι βαρύνονταν με εγκλήματα σε βάρος αντιστασιακών (συλλήψεις, βασανισμούς και εκτελέσεις) κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Παρατηρήθηκαν επίσης αρκετές περιπτώσεις κατά τις οποίες αιχμάλωτοι άντρες της αστυνομίας ή της χωροφυλακής, οδηγούνταν μαζί με τους αξιωματικούς τους σε συγκεκριμένα σημεία της ζώνης ελέγχου του ΕΑΜ, όπου, αφού ανακρίνονταν, κατόπιν και με συνοπτικές διαδικασίες καταδικάζονταν σε θάνατο από πρόχειρα ανταρτοδικεία και εκτελούνταν ως δοσίλογοι σε απομακρυσμένες περιοχές του λεκανοπεδίου.

Συνέπειες της σύγκρουσης

  Τελικά, στις 6 Ιανουαρίου του 1945 οι δυνάμεις του ΕΑΜικού μετώπου αναγκάστηκαν να εκκενώσουν τον Πειραιά και την Αθήνα. Πέντε μέρες αργότερα, στις 11 Ιανουαρίου, οι μάχες τερματίστηκαν, μετά από συμφωνία του ΕΑΜ με τον στρατηγό Σκόμπυ. Μετά την ήττα του ο ΕΛΑΣ (υπό την ηγεσία του Σιάντου) αποχώρησε από την Αθήνα, μαζί με χιλιάδες υποστηρικτές του, καθώς και με χιλιάδες αιχμαλώτους αμάχους και μη, ως αντιστάθμισμα στη πρωτύτερη πράξη των Βρετανών που μετέφεραν έναν μεγάλο αριθμό αιχμαλώτων που υπολογίζεται στους 7.540 άντρες και γυναίκες, σε στρατόπεδα συγκέντρωσης (Ελ Τάμπα) στη Μέση Ανατολή. Σε ιδιωτική συνάντηση με τον Γ. Ιωαννίδη ο Μακρίδης, επέμεινε ότι ο ΕΛΑΣ δύναται να διεξαγάγη αγώνα κατά των Βρετανών στρατευμάτων μέσα σε δύο χρόνια και με μεγάλη επιτυχία.

  Ο αστικός πολιτικός κόσμος της εποχής κατηγόρησε την ηγεσία του ΕΑΜ και το ΚΚΕ για υπαναχώρηση όσον αφορά τον αφοπλισμό των αντάρτικων ομάδων και για προσχηματική αρχική συμφωνία, την οποία αρκετοί τότε απέδωσαν στο ότι αναμένονταν στην Ελλάδα πολύ περισσότερες συμμαχικές (Βρετανικές) δυνάμεις από αυτές που τελικά ήρθαν. Επίσης, το ΕΑΜ κατηγόρησε τους αντιπάλους του για επέμβαση ξένων δυνάμεων στα Ελληνικά πολιτικά πράγματα. Μεγάλο μέρος της Αθήνας είχε μετατραπεί σε ερείπια και πολλοί άμαχοι έχασαν τη ζωή τους από τις μάχες που διεξάγονταν στους δρόμους της Αθήνας αλλά και από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς των Άγγλων.

  Κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών μέλη της οργάνωσης ΟΠΛΑ, δολοφόνησαν έναν αριθμό αντιφρονούντων, υποστηρικτών του αστικού καθεστώτος, αλλά και αμφισβητιών της επίσημης κομματικής γραμμής του ΚΚΕ, μεταξύ των οποίων και γύρω στους 50 τροτσκιστές/αρχειομαρξιστές οι οποίοι χαρακτήριζαν τα Δεκεμβριανά ως Σταλινικό Πραξικόπημα. Στην περιοχή των διυλιστηρίων της ΟΥΛΕΝ έλαβαν χώρα εκτελέσεις. Ανάμεσα στα θύματα της ΟΠΛΑ ήταν η ηθοποιός Ελένη Παπαδάκη και ο πρύτανις του ΕΜΠ Ιωάννης Θεοφανόπουλος. Άλλα γνωστά θύματα κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων ή αργότερα, κατά την πορεία των αιχμαλώτων, ήταν και οι Σπύρος Τρικούπης, Στέλιος Κορυζής (αδελφός του πρώην πρωθυπουργού Αλέξανδρου Κορυζή) κ.α.
   Τα γεγονότα του Δεκέμβρη του 1944 στην Αθήνα θεωρούνται από μία πλευρά των ιστορικών ως η δεύτερη φάση του Ελληνικού Εμφυλίου (ο ''δεύτερος γύρος'' κατά τη μεταπολεμική οπτική) και οδήγησαν στην τρίτη φάση (''τρίτο γύρο''), που τερματίστηκε το 1949 με την (στρατιωτική) ήττα του ΚΚΕ. Η σύγκρουση των Δεκεμβριανών, καθώς και οι περιπτώσεις ακραίας βίας, όχι μόνο κατά δοσίλογων, αλλά κατά υποστηρικτών της κυβέρνησης και του αστικού καθεστώτος, αύξησε το αντικομμουνιστικό μένος της αντίπαλης πλευράς και έκανε πολύ δύσκολη την προοπτική της άμβλυνσης των παθών.
   Μιά άλλη πλευρά των ιστορικών μιλάει ξεκάθαρα για μία ιμπεριαλιστική επέμβαση στα πεπραγμένα μίας συμμάχου χώρας, καθώς εν καιρώ πολέμου, η Βρετανία έστειλε σχεδόν 100.000 στρατό στην Ελλάδα για να υπερασπίσει τα γεωστρατηγικά συμφέροντά της. Σημειωτέον πως ο αριθμός των στρατιωτών αυτών ήταν σαφώς μεγαλύτερος από εκείνους που εστάλησαν προς βοήθεια της Ελλάδας ότι δέχθηκε την Ιταλική επίθεση και σχεδόν όμοιος με τον αριθμό των ιταλών εισβολέων της περιόδου 1940-41.

ΑΠΩΛΕΙΕΣ

   Στον πιο αποδεκτό ''πίνακα απωλειών'' των αντιμαχόμενων πλευρών στις μάχες της Αθήνας, οι Βρετανικές δυνάμεις είχαν 210 νεκρούς, 55 μόνιμα αγνοούμενους και 1.100 αιχμαλώτους στα χέρια του ΕΛΑΣ. Οι κυβερνητικές δυνάμεις είχαν 3.480 νεκρούς (889 ανήκαν στη χωροφυλακή και την αστυνομία και 2.540 στα στρατιωτικά τμήματα) και πολλούς αιχμαλώτους. Οι απώλειες του ΕΛΑΣ υπολογίστηκαν στους 2 - 3 χιλιάδες νεκρούς και 7 - 8 χιλιάδες αιχμαλωτισθέντες χωρίς στους τελευταίους να υπολογίζονται οι αριστεροί πολίτες και οπαδοί του ΕΑΜ που συνέλαβαν οι Βρετανοί. Οι συνολικές απώλειες από τις 33 ημέρες συγκρούσεων ανήλθαν στον αριθμό των 17.000 νεκρών, δηλαδή περισσότερων από όσους χάθηκαν στον πόλεμο του 1940 - 1941 (15.000).

Η Τύχη των Ομήρων

   Δραματική υπήρξε η κατάληξη της σύγκρουσης για χιλιάδες συλληφθέντες αμάχους και των δύο πλευρών, ιδιαίτερα όμως για εκείνους που χαρακτηρίστηκαν σαν ''αντιδραστικοί'' εκ μέρους του ΚΚΕ, ή απλά προέρχονταν από οικονομικές και κοινωνικές τάξεις που θεωρούνταν αντίπαλες. Κατά την αποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα, μέλη των πολιτοφυλακών του απήγαγαν με τη βία και πήραν μαζί τους σαν ομήρους μερικές χιλιάδες κατοίκους των πιο πλούσιων κυρίως συνοικιών της πρωτεύουσας. Ο λόγος για αυτή την ενέργεια, ήταν, σύμφωνα με τα όσα υποστήριξε η Αριστερά, να υπάρξει μία διασφάλιση για την τύχη αρκετών χιλιάδων αριστερών αιχμαλώτων πολιτών που είχαν συλληφθεί ήδη από τους Βρετανούς και μεταφερθεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Μέση Ανατολή και την Αφρική. Ακόμη, ήταν ένας τρόπος να ασκηθεί πίεση στην κυβερνητική πλευρά, προκειμένου να μην υπάρξουν αρνητικές συνέπειες (αντεκδίκησης) για τα μέλη και τους οπαδούς του ΚΚΕ που παρέμειναν στην Αθήνα. Ωστόσο, οι συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιήθηκε αυτή η πρωτοφανής, ομαδική ομηρεία, προκάλεσε την αγανάκτηση μεγάλης μερίδας του Ελληνικού Λαού, καθώς οι όμηροι υποχρεώθηκαν να διανύσουν τεράστιες αποστάσεις οδικώς, μέσα από δύσβατες περιοχές, χωρίς στοιχειώδη μέριμνα για την ένδυση, υπόδηση και προστασία τους από το δριμύ ψύχος, με συνέπεια πολλοί από αυτούς να χάσουν τη ζωή τους, ενώ υπήρξαν και περιπτώσεις όπου όμηροι εκτελέστηκαν, κάτι το οποίο δε συνέβη για κρατούμενους της κυβερνητικής πλευράς, τουλάχιστον όχι μετά από δίκη. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του τότε 13χρονου και μετέπειτα αστού συγγραφέα Μένη Κουμανταρέα ο οποίος κρατήθηκε ως όμηρος μαζί με τη μητέρα του και αργότερα κατέγραψε τις εμπειρίες του εκείνες σε κάποια από τα έργα του (''Τα Χιόνια του Δεκέμβρη...'' κ.α.).

ΑΙΤΙΕΣ Της Ηττας του ΕΛΑΣ

   Αιτία της ήττας του ΕΛΑΣ ήταν η γενικευμένη επέμβαση των Βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα, επέμβαση που το ΕΑΜ είχε από την αρχή υποτιμήσει, όπως και η δύναμη πυρός που διέθεταν οι Βρετανοί (αεροπορία, τανκς) σε αντίθεση με τον ισχνό οπλισμό του ΕΛΑΣ. Όπως υποστηρίζουν ορισμένοι ιστορικοί του ΚΚΕ δεν προσανατολιζόταν σε γενικευμένη σύγκρουση, γι' αυτό κράτησε σε απόσταση τον εμπειροπόλεμο τακτικό ΕΛΑΣ, κράτησε μακριά από την Αθήνα, στη Λαμία, το Γ.Σ. του ΕΛΑΣ με τους υπέρμαχους της σύγκρουσης Βελουχιώτη - Σαράφη, ενώ, έδωσε την μάχη με τον ελαφρά οπλισμένο εφεδρικό ΕΛΑΣ Αθήνας και επιτελικούς αξιωματικούς που δεν είχανε την απαιτούμενη εμπειρία (αντίθετα ο Σαράφης είχε ηγηθεί του Βενιζελικού κινήματος το 1935 στην Αθήνα) και χωρίς κομματική ιδιότητα μέσα στο ΚΚΕ μάλιστα επιτελάρχης της Κ.Ε. του ΕΛΑΣ διορίστηκε ο Κωνσταντίνος Λαγγουράνης πρώην υποδιοικητής του 5/42 συντάγματος της ΕΚΚΑ ο οποίος τυχαία βρέθηκε στην Αθήνα για να συναντήσει τους οικείους του.
  Η ηγεσία του ΚΚΕ αμφιταλαντευόταν όσον αφορά στην εμπλοκή απευθείας με τις Βρετανικές  δυνάμεις, γεγονός που την οδήγησε σε σπασμωδικές κινήσεις και καθυστέρηση λήψης κρίσιμων αποφάσεων, τα αίτια δε αυτής της στάσης πρέπει να αναζητηθούν στον εύλογο προβληματισμό από την αινιγματική (για αυτούς) σιγή της Μόσχας, τον κίνδυνο τορπιλισμού του συμμαχικού αγώνα σε μία κρίσιμη περίοδο του πολέμου, όταν ακόμη οι Γερμανοί δεν είχαν ηττηθεί και τις συγκρούσεις στο εσωτερικό του ΕΑΜ, ακόμη και αυτής της Κ.Ε. του ΚΚΕ. Επομένως, η επιλογή της ένοπλης αντιπαράθεσης περιορίστηκε σαν μέσο πίεσης από την πλευρά της Αριστεράς για την επίτευξη πολιτικής λύσης και όχι ως προϋπόθεση για την εγκαθίδρυση καθεστώτος στη μεταπολεμική Ελλάδα. Ωστόσο, κατά άλλους ιστορικούς η θεωρία αυτή πάσχει, διότι το ΚΚΕ διέθετε άφθονα μέσα πίεσης, όπως η κωλυσιεργία στο ζήτημα του αφοπλισμού, οι απεργίες, οι διαδηλώσεις και οι ''αυθόρμητες'' επιθέσεις, που αποδίδονταν ''στην έξαψη των πνευμάτων''. Άρα, η συντονισμένη επίθεση κατά των αστυνομικών και χωροφυλάκων και βέβαια η θανάτωση των αιχμαλώτων, πολλές φορές με άγριο τρόπο, δεν μπορεί να εκληφθεί σαν απλή ''άσκηση πίεσης''. Παραταύτα, πολλοί υποστηρίζουν, εύλογα, ότι αν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στόχευε εξ αρχής σε επιβολή κομμουνιστικού τύπου καθεστώτος, αφενός θα εξαπέλυε το στρατιωτικό του κίνημα στο κενό διάστημα από 12-18 Οκτωβρίου του 1944 (όταν ήταν η μοναδική εξουσία στην Ελλάδα), αφετέρου δεν θα καθυστερούσε την έναρξη επιχειρήσεων εναντίον των Βρετανών επί μία σχεδόν εβδομάδα μετά την έκρηξη της Δεκεμβριανής σύγκρουσης.

Η Σοβιετική Σιωπή

   Όσο υπήρχε ο κίνδυνος μίας χωριστής ειρήνης των ΗΠΑ και της Βρετανίας με την νικημένη Γερμανία, τα Σοβιετικά στρατεύματα, που έως το καλοκαίρι του 1944, είχαν προελάσει έως τα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα, δεν επρόκειτο να περάσουν την Ελληνο-βουλγαρική μεθόριο. Η συνάντηση της Γιάλτας πλησίαζε και η Σοβιετική Ένωση δεν ήθελε να δυσαρεστήσει τους Βρετανούς και έτσι να διακινδυνεύσει σπουδαία συμφέροντά της σε άλλες περιοχές. Μετά τα γεγονότα ο Στάλιν τήρησε μία περίεργη σιγή, απέφυγε και να επικρίνει τους Βρετανούς αλλά και να αποθαρρύνει τον ΕΛΑΣ. Σχετικά με την στάση αυτή του Στάλιν, ο Τσώρτσιλ παρατηρεί ότι ενώ οι ΗΠΑ επέκριναν τη Βρετανική παρέμβαση στην Ελλάδα, ο ''Στάλιν παρέμεινε αυστηρά και πιστά προσκολλημένος στη Συμφωνία μας του Οκτωβρίου (απόσυρση βουλγαρικών στρατευμάτων μέχρι τέλη Οκτωβρίου από τη Μακεδονία και τη Θράκη) και κατά τη διάρκεια των πολλών εβδομάδων του αγώνα εναντίον των κομμουνιστών στους δρόμους της Αθήνας ούτε μία λέξη μομφής δεν βγήκε από τη ''Πράβδα'' ή την ''Ισβέστια''''. Ωστόσο, από τα στοιχεία που αποκαλύφθηκαν πρόσφατα, προκύπτει ότι, πριν από την ανακωχή, η ΕΣΣΔ προειδοποίησε την ηγεσία του ΚΚΕ, μέσω του Βούλγαρου κομμουνιστή ηγέτη, πρώην Γενικού Γραμματέα της Κομιντέρν Γκεόργκι Δημητρόφ, να μη περιμένει καμία βοήθεια.
  Ο Στάλιν είχε τηρήσει αυστηρά αυτήν τη Συμφωνία των ποσοστών στις έξι εβδομάδες που είχαν διαρκέσει οι μάχες εναντίον του ΕΛΑΣ στην Αθήνα ούτε η Ισβέστια ούτε η Πράβδα αναφέρθηκαν στο γεγονός. Στις δύο όμως Βαλκανικές χώρες της Μαύρης Θάλασσας ακολουθούσε αντίθετη πορεία. Αν όμως τον πίεζαν μπορεί να έλεγε : ''Εγώ δεν επεμβαίνω σε ό, τι κάνετε στην Ελλάδα. Επομένως, για ποιό λόγο εσείς δεν με αφήνετε να δράσω ελεύθερα στη Ρουμανία ;''.
  Μία παρόμοια ερμηνεία της Σοβιετικής στάσης ήταν και του Τάκη Λαζαρίδη (νεαρού ΕΛΑΣίτη τότε), υιού του Κώστα Λαζαρίδη. Σύμφωνα με τον Λαζαριδη, η Σοβιετική πλευρά τηρούσε επισήμως στάση ουδετερότητας έως και αποδοκιμασίας, ανεπισήμως όμως μέσω της Σοβιετικής ειρηνευτικής αποστολής στην Αθήνα υποδαύλιζε τα πάθη και ενεθάρρυνε την ηγεσία και τους ανθρώπους του ΚΚΕ και του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Έτσι με αυτόν τον τρόπο και έμενε πιστή στις συμφωνίες της με τη Βρετανία, και παράλληλα προκαλούσε περισσότερη αναταραχή στην Ελλάδα έχοντας άλλοθι και ελεύθερο πεδίο για επεμβάσεις σε ''δικές της περιοχές''.

Η Βρετανική επέμβαση

   Οι Βρετανοί αντίθετα, μετά τον αρχικό αιφνιδιασμό, παρουσιάστηκαν αποφασισμένοι σε μέγιστο βαθμό. Ο Τσώρτσιλ, έχοντας ενισχύσει τη θέση του με την αγγλοσοβιετική συμφωνία της Μόσχας στις 9 Δεκεμβρίου 1944 που αφορούσε τα Βαλκάνια με την άμεση απόσυρση μέχρι τέλος Οκτωβρίου των Βουλγαρικών στρατευμάτων από τις περιοχές της Μακεδονίας και Θράκης, ενώ το ΚΚΕ σε αντιστάθμισμα, ζήτησε από το Βουλγαρικό Κόμμα την αποστολή μεγάλης ποσότητας όπλων και πυρομαχικών, για να λάβει αρνητική απάντηση στις 21 του ίδιου μήνα.

  Το αιτιολογικό ήταν οι κίνδυνοι διεθνών επιπλοκών αλλά και η έλλειψη όπλων. Ο Τσώρτσιλ διέταξε την κατάπνιξη της εξέγερσης και σε σχετικό μήνυμά του προς το στρατηγό Σκόμπυ ανέφερε επί λέξει : ''μη διστάσετε να ενεργήσετε ωσάν να ευρίσκεστε σε μία κατακτημένη πόλη όπου έχει ξεσπάσει μία τοπική εξέγερσις.'' Τον ίδιο καιρό τηλεγράφησε στον Βρετανό πρέσβη στην Αθήνα σερ Ρέτζιναλντ Λήπερ (Sir Reginald Leeper) ότι αυτός και ο Παπανδρέου έπρεπε να ακολουθήσουν τις διαταγές του Σκόμπυ για όλα τα θέματα που αφορούσαν τη δημόσια τάξη και ασφάλεια. Ακόμα, στα Απομνημονεύματά του σημειώνει σχετικά : ''Δεν έχει νόημα να κάνεις τέτοια πράγματα με ημίμετρα''. Επιδιώκοντας δε να εισπράξει τη συμπαράσταση του Αμερικανικού προέδρου Φ. Ρούζβελτ για την επέμβασή του στην Ελλάδα, ο Τσώρτσιλ δεν δίστασε να ψεύδεται εσκεμμένα σε μήνυμά του προς αυτόν, αναφέροντας απώλειες δήθεν 40.000 Βρετανών στρατιωτών στην προσπάθεια υπεράσπισης της Ελλάδας κατά την προσβολή της από τις δυνάμεις του Άξονα (1940-41).

Η αγόρευση του Τσώρτσιλ

   Στις 18/1/1945 ο Βρετανός πρωθυπουργός μίλησε ενώπιον της Βουλής των Κοινοτήτων και έδωσε εξηγήσεις όσον αφορά την πολιτική του σχετικά με τη κατάσταση στην Ελλάδα και τα Δεκεμβριανά στην Αθήνα. Ο Τσώρτσιλ αμύνθηκε της πολιτικής του και προχώρησε σε κριτική του ΕΛΑΣ.
....''Μετέβημεν εις την Ελλάδα με την πρόθεσιν να βοηθήσωμεν την Ελληνικήν Κυβέρνησιν, η οποία αντιμετώπιζε τη σύγχυσιν που είχε προκαλέσει εις την χώραν ο τρόμος των Γερμανών [...]. Είχομεν προμηθεύσει εις τους άνδρας αυτούς όπλα εις σημαντικάς ποσότητας, με την ελπίδα ότι θα εμάχοντο κατά των Γερμανών [...]. Δεν επρόκειτο να επιτεθούν κατά των Γερμανών, αλλά κατά μέγα μέρος έλαβον απλώς τα όπλα αυτά και ενήδρευον περιμένοντας την στιγμήν να καταλάβουν την αρχήν και να κάμουν την Ελλάδα κομμουνιστικό κράτος με ολοκληρωτικήν εκκαθάρισιν όλων των αντιθέτων [...]. Ο εξοπλισμένος ΕΛΑΣ κατά την τελευταίαν διετίαν έπαιξε πολύ μικρόν ρόλον εις τον αγώνα κατά των Γερμανών. Δεν δύναμαι να εξάρω τον ρόλον του, όπως θα έπραττον αποτίων φόρον θαυμασμού εις τους ηρωϊκούς Γάλλους Μακί και τους Βέλγους τοιούτους''.

  Αντιδράσεις στο εσωτερικό της Βρετανίας

    Η απροκάλυπτη επέμβαση των Βρετανών στα εσωτερικά ζητήματα της Ελλάδας και γενικά στην απελευθερωμένη Ευρώπη, αντίθετα με όσα προβλέπονταν περί σεβασμού της επιθυμίας των λαών στη ''Χάρτα του Ατλαντικού'', προκάλεσε μία θυελώδη συνεδρίαση του αγγλικού κοινοβουλίου, όπου στις 8 Δεκεμβρίου ο βουλευτής των Εργατικών Σέϋμορ Κοκς έφτασε στο σημείο να παραλληλίσει τις ενέργειες του Ουίνστον Τσώρτσιλ να επιβάλλει τις κυβερνήσεις της αρεσκείας του, με εκείνες του Αδόλφου Χίτλερ να διορίζει γκάουλάϊτερ στις κατεχόμενες από τον Άξονα χώρες.

ΠΗΓΗ:
* http://el.wikipedia.org/wiki