Δευτέρα, 28 Σεπτεμβρίου 2015

''ΟΠΩΣ ΟΣΟΙ ΒΑΔΙΖΟΥΝ ΣΤΟΝ ΗΛΙΟ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΣΚΙΑ ΤΟΥΣ, ΕΤΣΙ ΚΑΙ ΟΣΟΙ ΕΙΝΑΙ ΑΞΙΟΙ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΦΘΟΝΟ '', ΤΟ ΣΩΚΡΑΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ

ΑΡΧΑΙΑ ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

''Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΜΑΣ ΑΥΤΟΚΑΤΑΣΤΡΕΦΕΤΑΙ ΔΙΟΤΙ ΚΑΤΕΧΡΑΣΘΗ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ, ΔΙΟΤΙ ΕΜΑΘΕ ΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΝΑ ΘΕΩΡΟΥΝ ΤΗΝ ΑΥΘΑΔΕΙΑ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ, ΤΗΝ ΠΑΡΑΝΟΜΙΑ ΩΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, ΤΗΝ ΑΝΑΙΔΕΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΙΣΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΡΧΙΑ ΩΣ ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ''

Σ  Ω  Κ  Ρ  Α  Τ  Η  Σ



''ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ
ΤΟ ''ΣΩΚΡΑΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ'' ''

του Louis - André  Dorion
Presses Universitaires de France, 2004


''Ευ γαρ ίστε ότι ουδείς μεν τούτον γιγνώσκει.''
[Πλάτων, Συμπόσιον]

   Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ, όπως όλοι γνωρίζουν, δεν έγραψε τίποτε. Η ζωή και η σκέψη του έφτασαν ως εμάς χάρη σε άμεσες μαρτυρίες, δηλαδή χάρη σε γραπτά τεκμήρια που προέρχονται  είτε από σύγχρονούς του συγγραφείς (Αριστοφάνης), είτε από μαθητές του (Πλάτων και Ξενοφών), καθώς και χάρη σε έμμεσες μαρτυρίες η πιο σπουδαία από αυτές του Αριστοτέλη, ο οποίος γεννήθηκε δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατο του Σωκράτη (399).
  Καθώς αυτές οι μαρτυρίες παρουσιάζουν πολλές αποκλίσεις μεταξύ τους, το ζήτημα που τίθεται είναι εάν είναι δυνατόν να ανασυστήσουμε - με βάση μία μόνο, η περισσότερες, ή και όλες τις μαρτυρίες - το βίο αλλά και τη σκέψη του ιστορικού Σωκράτη. Ονομάζουμε ''Σωκρατικό Ζήτημα'' το ιστορικό και μεθοδολογικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν και επιχειρούν να επιλύσουν οι ιστορικοί που ασχολούνται με την ανασύσταση του φιλοσοφικού δόγματος του ιστορικού Σωκράτη.
  Το κείμενο που συνέβαλε τα μέγιστα στην ανάδειξη του σωκρατικού ζητήματος είναι μία μελέτη του Schleiermacher, ο οποίος απορρίπτει συλλήβδην τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά που συνιστούν την παραδοσιακή απεικόνιση του ''φιλοσόφου'' Σωκράτη. Μέχρι εκείνη την εποχή, οι μελετητές βασίζονταν κυρίως στο Ξενοφώντα για να προσδιορίσουν το περιεχόμενο της σκέψης του ιστορικού Σωκράτη. Ο Schleiermacher όμως διαφοροποιείται ανοιχτά, εστιάζοντας την κριτική του σε δύο σημεία : 1) Ο Ξενοφών δεν ήταν φιλόσοφος, αλλά μάλλον στρατιωτικός και πολιτικός, γι' αυτό δεν ήταν ο πλέον ενδεδειγμένος μάρτυρας για να εκθέσει πιστά τις βασικές φιλοσοφικές θέσεις του Σωκράτη. 2) Ο Ξενοφών υπερασπίζεται με τέτοιο ζήλο τον δάσκαλό του απέναντι στις κατηγορίες για ανατρεπτική διδασκαλία, ώστε ο Σωκράτης φαντάζει σαν κήρυκας των πλέον παραδοσιακών αξιών. Οι θέσεις που υπερασπίζεται ο Σωκράτης του Ξενοφώντα είναι συντηρητικές και συμβατικές, τόσο που να μην καταλαβαίνει κανείς πως ένας τόσο άχρωμος και ανιαρός φιλόσοφος μπόρεσε να προσελκύσει, να καθηλώσει και να συγκρατήσει πνεύματα που είχαν φυσική ροπή προς την αναζήτηση, όπως για παράδειγμα ο Πλάτων ή ο Ευκλείδης, ο θεμελιωτής της μεγαρικής σχολής. Στις αρχές του 20ου αιώνα, οι επιτιμητές του Ξενοφώντα ακολουθώντας τα βήματα του Schleiermacher προχώρησαν ακόμη περισσότερο στην κριτική τους ενάντια στον απολογητικό χαρακτήρα των σωκρατικών συγγραμμάτων του Ξενοφώντα : στα κείμενα αυτά η υπεράσπιση του Σωκράτη είναι τόσο έξοχη, ώστε δυσκολεύεται κανείς να καταλάβει πώς μπόρεσαν οι Αθηναίοι να τον κατηγορήσουν και να τον καταδικάσουν σε θάνατο.

  Είναι λοιπόν σαφές για τον Schleiermacher ότι δεν μπορεί η προσωπικότητα του Σωκράτη να περιοριζόταν σε όσα αναφέρει ο Ξενοφών στα Απομνημονεύματα, γιατί τότε η τεράστια φιλοσοφική επιρροή που του αποδίδεται θα ήταν ακατανόητη. Ο Schleiermacher βεβαίως βρίσκει στον Πλάτωνα την καθαρά φιλοσοφική διάσταση του Σωκράτη - ''φιλοσοφική'' με τη νεώτερη και διερευνητική έννοια του όρου. Ωστόσο, αυτό που αναζητεί κανείς στον Πλάτωνα δεν πρέπει να αντιφάσκει με όσα δεδομένα της μαρτυρίας του Ξενοφώντα θεωρούνται αξιόπιστα. Ο Schleiermacher παρουσιάζει, υπό μορφή ερωτήματος, τη μέθοδο που προτείνει σε όσους επιχειρούν να καθορίσουν το φιλοσοφικό περιεχόμενο της σκέψης του ιστορικού Σωκράτη. ''Πώς μπορούμε να ανακαλύψουμε ένα Σωκράτη που να υπερβαίνει τις περιγραφές του Ξενοφώντα, χωρίς όμως να αμφισβητήσουμε τα γνωρίσματα του χαρακτήρα και τα πρακτικά αποφθέγματα που ο Ξενοφών συνδέει με τον Σωκράτη ; Χάρη σε ποιά χαρακτηριστικά του Σωκράτη έδωσε ο Πλάτων στον εαυτό του την ευκαιρία - και το δικαίωμα - να του αποδώσει το ρόλο που του αποδίδει στους διαλόγους του ;'' Παρά τις πολλές  δυσκολίες που συνεπάγεται αυτή η μέθοδος, οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι διέθετε αξιοθαύμαστη προγραμματική σπουδαιότητα, με την έννοια ότι καθόρισε για αρκετές γενεές ιστορικών το πρόγραμμα των ερευνών που έπρεπε να διεξαχθούν προκειμένου να ανασυσταθεί το δόγμα του ιστορικού Σωκράτη.
  Τελικώς, το άρθρο του Schleiermacher κατάφερε, καθυστερημένα, να μπει στο περιθώριο η μαρτυρία του Ξενοφώντα. Στις δύο επικρίσεις που διατύπωσε ο Schleiermacher οι ιστορικοί του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα προσέθεσαν άλλες οκτώ. Σχεδόν εκατό χρόνια μετά τη μελέτη του Schleiermacher, και σε χρονικό διάστημα μόλις μερικών ετών, Γάλλοι, Άγγλοι και Γερμανοί ειδικοί δημοσίευσαν ο ένας μετά τον άλλον και ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον,εξαιρετικά επικριτικές μελέτες αναφορικά με τα σωκρατικά συγγράμματα του Ξενοφώντα, έτσι που οποιαδήποτε εμπιστοσύνη στον συγγραφέα των Απομνημονευμάτων να φαίνεται πλέον μάταιη. Η συναίνεση μεταξύ των μελετητών, η οποία εκδηλώνεται αυτή την εποχή δεν είναι συμπτωματική : αντιπροσωπεύει ουσιαστικά την ολοκλήρωση του κινήματος που εγκαινίασε ο Schleiermacher έναν αιώνα νωρίτερα. Δεν απέμενε πλέον παρά να ισχυριστεί κανείς, όπως ο Taylor και Burnet, ότι ο ιστορικός Σωκράτης ανταποκρίνεται - από κάθε άποψη - στον Σωκράτη του Πλάτωνα. Η θέση των Burnet και Taylor εμφανίζεται έτσι ως κατάληξη και λογικό συμπέρασμα της ''δίκης'' στην οποία παρέπεμψε ο Schleiermacher στις αρχές του 19ου αιώνα τα σωκρατικά συγγράμματα του Ξενοφώντα.

  Ωστόσο, η σχεδόν ομόφωνη αποκήρυξη της μαρτυρίας του Ξενοφώντα δεν οδήγησε στην επίλυση του σωκρατικού ζητήματος. Πράγματι, οι ιστορικοί συνέχισαν να διαφωνούν γύρω από την αξία τριών επιπλέον πηγών. Οι περισσότεροι θεωρούν πρωταρχικής σημασίας τη μαρτυρία του Πλάτωνα, άλλοι του Αριστοτέλη και άλλοι του Αριστοφάνη. Με λίγα λόγια, μπορεί όλοι ή σχεδόν όλοι να συμφωνούν ότι η μαρτυρία του Ξενοφώντα πρέπει να απορριφθεί, Δεν υπάρχει όμως καμία σύμπνοια γύρω από την αξιοπιστία των άλλων τριών πηγών. Η περίπτωση της μαρτυρίας του Πλάτωνα είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική για τούτη την απουσία συναίνεσης : οι σχολιαστές που συναινούν ως προς την πρωτοκαθεδρία των πλατωνικών διαλόγων δεν επικαλούνται τους ίδιους διαλόγους για να ανασυστήσουν το δόγμα του ιστορικού Σωκράτη. Ορισμένοι εμπιστεύονται κυρίως την Απολογία, πολλοί στηρίζονται στο σύνολο των νεανικών διαλόγων του Πλάτωνα ή μόνον σε ορισμένους από αυτούς, άλλοι πάλι επικαλούνται τους απόκρυφους διαλόγους και άλλοι τέλος διατείνονται, ακολουθώντας το παράδειγμα των Taylor και Burnet, ότι όλα όσα βάζει ο Πλάτων στα χείλη του Σωκράτη, πρέπει να αποδοθούν στον ιστορικό Σωκράτη.

   Η θέση που προκάλεσε εν τέλει ένα διαρκή σκεπτικισμό ως προς το σωκρατικό ζήτημα, εφόσον αποκάλυψε ότι αυτό το ζήτημα είναι εξ ορισμού άλυτο, έκανε την εμφάνισή της στη Γερμανία κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα. Αυτή η μείζων ανακάλυψη αφορά τον μυθοπλαστικό χαρακτήρα των σωκρατικών διαλόγων (λόγοι σωκρατικοί). Το σωκρατικό ζήτημα έχει όλα τα εξωτερικά χαρακτηριστικά ενός ψευδοπροβλήματος, αφού εδράζεται σε παρανόηση, η οποία οδηγεί με τη σειρά της σε παρερμηνεία των μαρτυριών σχετικά με τον Σωκράτη. Το σωκρατικό ζήτημα θα είχε νόημα, εάν οι βασικοί μάρτυρες (ο Ξενοφών και ο Πλάτων) είχαν στόχο να ανασυστήσουν πιστά τη σκέψη του Σωκράτη και εάν τα συγγράμματά τους σκόπευαν να αποδώσουν, αν όχι το πνεύμα των συζητήσεών του, τουλάχιστον το πνεύμα και το περιεχόμενό τους. Εάν αυτή ήταν η πρόθεσή τους, τότε θα ήταν λογικό να αναζητήσουμε τις μαρτυρίες εκείνες που ανταποκρίνονταν ακριβέστερα στη σκέψη του ιστορικού Σωκράτη. Εντούτοις, όλα μας οδηγούν στην άποψη ότι ούτε ο Ξενοφών ούτε ο Πλάτων είχαν σκοπό να αποδώσουν πιστά τη σκέψη του Σωκράτη. Τα σωκρατικά συγγράμματά τους ανάγονται σε ένα λογοτεχνικό είδος, τον σωκρατικό λόγο, το οποίο αναγνωρίζεται ρητώς από τον Αριστοτέλη και αφήνει από τη φύση του μεγάλα περιθώρια πρωτοβουλίας τόσο στη σκηνοθέτηση των διαλόγων όσο και σε ό, τι αφορά το περιεχόμενό τους, δηλαδή τις ιδέες που εκφράζονται από τα διάφορα πρόσωπα.
   Αν διαβάσουμε και ερμηνεύσουμε τον σωκρατικό λόγο όχι ως ιστορικό ντοκουμέντο με τη στενή έννοια του όρου, αλλά μάλλον ως λογοτεχνικό και φιλοσοφικό έργο με μεγάλη δόση επινοημάτων, τότε το σωκρατικό ζήτημα δεν έχει πια λόγο ύπαρξης. Επίσης, αν οι βασικές πηγές μας αποτελούν ήδη ελεύθερες ερμηνείες, τότε οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε όλες τις συνέπειες αυτού του γεγονότος : δεν μπορούμε να επιλέξουμε μία από αυτές, αφού κάτι τέτοιο θα ήταν ανεπίτρεπτο από ιστορική άποψη. Εξάλλου, θα ήταν μάταιο να εκβιάσουμε σύγκλιση αυτών των μαρτυριών, αφού μία τέτοια σύγκλιση, εκτός του ότι συχνότατα είναι αδύνατη, δεν μπορεί παρά να αποβεί απογοητευτική. Πράγματι, τυχόν σύγκλιση των μαρτυριών δεν μας εγγυάται κατ' ανάγκην ότι κερδίσαμε έν αντικειμενικό δεδομένο. Επιπλέον, τις περισσότερες φορές περιορίζεται σε μίαν επιφανειακή συναίνεση, η οποία μπορεί να συγκαλύπτει βαθύτερες διαφωνίες. Ασφαλώς υπάρχουν πολλά κοινά σωκρατικά θέματα στον Ξενοφώντα, και στον Πλάτωνα, αλλά αυτές οι θεματικές διασταυρώσεις δεν μας επιτρέπουν να συναγάγουμε ένα ενιαίο δόγμα, το οποίο θα μπορούσαμε έτσι να αποδώσουμε στον ιστορικό Σωκράτη. Κάποτε νομίζαμε ότι, για να ''καταδείξει'' κανείς τη θεμελιώδη σύγκλιση μεταξύ Πλάτωνα και Ξενοφώντα, θα αρκούσε να καταρτίσει έναν κατάλογο από αρκετές δεκάδες κοινά θέματα (το θείο σημείο, η αρετή - επιστήμη, η ευσέβεια, η αυτογνωσία, η διαλεκτική, η απόρριψη της φυσικής, κλπ). Μπορεί όμως εύκολα να δείξει κανείς, για το καθένα από αυτά τα θέματα, ότι η πραγμάτευσή τους από τον Ξενοφώντα είναι ασυμβίβαστη με την πραγμάτευσή τους από τον Πλάτωνα. Οι διαφορές στην επεξεργασία των κοινών θεμάτων είναι τόσο χαώδεις, ώστε ο ελάχιστος κοινός παρονομαστής τους είναι τις περισσότερες φορές πενιχρότατος. Επιπλέον, εάν θεωρήσει κανείς ότι αρκετοί μαθητές του Σωκράτη συνέγραψαν λόγους σωκρατικούς, για τους οποίους έχουμε κάθε λόγο να πιστεύουμε ότι σκιαγραφούσαν πορτραίτα του Σωκράτη που διέφεραν σημαντικά από τον ένα μαθητή στον άλλον - ακόμη και σε κείμενα του ίδιου συγγραφέα -, είναι πολύ πιθανόν ότι ο Σωκράτης σύντομα έγινε κάτι σαν λογοτεχνικός ήρωας : ήρωας προικισμένος με αυτόνομη ύπαρξη και τοποθετημένος στο επίκεντρο των αντιπαλοτήτων που σοβούσαν ανάμεσα στους σωκρατικούς.


     Ο Joel πίστευε ότι το κύριο ενδιαφέρον της μαρτυρίας του Αριστοτέλη εστιάζεται στο γεγονός ότι, καθώς δεν πρόκειται για συγγραφέα λόγων σωκρατικών, ελπίζει κανείς πως χαρακτηρίζεται από αντικειμενικότητα, η οποία θα μας επέτρεπε να διακρίνουμε, στους σωκρατικούς λόγους του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα, όσα στοιχεία ανήκουν στον ιστορικό Σωκράτη από όσα μπορούν να αποδοθούν στη λογοτεχνική και φιλοσοφική δημιουργικότητα των δύο μαθητών του. Όλα όμως δείχνουν ότι εναποθέσαμε σε υπερβολικό βαθμό τις ελπίδες μας στη μαρτυρία του μεγάλου Σταγιρίτη, ο οποίος ωστόσο δεν μπορεί, για τους ακόλουθους λόγους να διαδραματίσει τον δαιτητικό ρόλο που αναμένουμε από αυτόν : α) Καθώς η σπουδαιότερη πλευρά της μαρτυρίας του, αυτή δηλαδή που αφορά τη σκέψη του Σωκράτη, εξαρτάται σχεδόν πλήρως από τους διαλόγους του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης δεν μπορεί να θεωρηθεί ανεξάρτητη πηγή. β) Οι πληροφορίες που μας δίνει σχετικά με τον Σωκράτη είναι μάλλον πενιχρές, και μάλιστα υπάρχει πλειάδα θεμάτων για τα οποία η μαρτυρία του δεν μπορεί - απλούστατα λόγω της σιωπής του - να έχει αποφασιστική σημασία. γ) Τέλος, η μαρτυρία του Αριστοτέλη είναι συχνά ιδιοτελής, υπό την έννοια ότι ερμηνεύει τον Σωκράτη σε συνάρτηση με τα δικά του φιλοσοφικά ενδιαφέροντα, γι' αυτό θα ήταν σφάλμα να τον θεωρήσουμε αντικειμενικό και αμερόληπτο μάρτυρα.

   Όπως χρειάστηκε αναμονή αρκετών δεκαετιών για να αποφέρει όλους του τους καρπούς το άρθρο του Schleirmacher, έτσι και οι συνέπειες της ανακάλυψης του Joel έγιναν πλήρως αντιληπτές μόνον στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα. Ένας Βέλγος λόγιος, ο Ε. Dupréel, υπήρξε ο πρώτος που υιοθέτησε μία ξεκάθαρα σκεπτικιστική στάση απέναντι στο σωκρατικό ζήτημα. Εκείνος όμως που συνέβαλε περισσότερο στην απομυθοποίηση του σωκρατικού ζητήματος και στην ανάδειξή του σε ψευδοπρόβλημα είναι αδιαμφισβήτητα ο O. Gigon. Το βιβλίο του για τον Σωκράτη (1947) διακηρύσσει με δυναμισμό πως πρέπει να εγκαταλείψουμε το σωκρατικό ζήτημα και μας ενθαρρύνει να αφοσιωθούμε σε άλλου τύπου έρευνες γύρω από τον Σωκράτη και τη σωκρατική παράδοση. Η σωκρατική φιλολογία εμπεριέχει αναπαλλοτρίωτα στοιχεία μυθοπλασίας και λογοτεχνικής δημιουργίας (Dichtung), η οποία πρέπει να μελετηθεί στις πραγματικές της διαστάσεις με ιδιαίτερη προσοχή στις παραλλαγές ανάμεσα στις διαφορετικές εκδοχές του ίδιου σωκρατικού θέματος, προκειμένου να έρθει στο φως η σημασία αυτών των παραλλαγών σε φιλοσοφικό επίπεδο και η επίδρασή τους στην εξέλιξη της απεικόνισης του Σωκράτη. Είναι ένα γόνιμο ερευνητικό πρόγραμμα, που δεν έχει εκπληρώσει ακόμη όλες του τις υποσχέσεις.

  Αφού το σωκρατικό ζήτημα πρέπει πια να μπει στην άκρη, δεν έχουμε το δικαίωμα να καταφύγουμε, προκειμένου να παρουσιάσουμε τον Σωκράτη, σε οποιοδήποτε από τα γνωστά μέτρα, η μάλλον τεχνάσματα, που έχουν κατά καιρούς χρησιμοποιηθεί. Δεν μπορούμε δηλαδή να προτιμήσουμε μία μονάχα από τις φιλοσοφικές πηγές παραβλέποντας όλες τις υπόλοιπες. Ούτε και μπορούμε βέβαια να φανούμε εκλεκτικοί και να συρράψουμε από διάφορες πηγές ένα είδος σωκρατικής φιλοσοφίας, φροντίζοντας ταυτόχρονα να υποβαθμίσουμε, ή μάλλον να αποσιωπήσουμε τις πολυάριθμες αποκλίσεις μεταξύ των πηγών. Επειδή λοιπόν πιστεύω ακράδαντα πως το σωκρατικό ζήτημα είναι ανεπίλυτο, αλλά και επειδή μέλημά μου είναι να αναδείξω τους πολυποίκιλους τρόπους με τους οποίους αναπαριστάνεται ο Σωκράτης ήδη στις πρωτογενείς πηγές, αποφάσισα να παρουσιάσω όχι έναν χιμαιρικό ''ιστορικό'' Σωκράτη, αλλά τις διάφορες εικόνες του Σωκράτη που φιλοτεχνούν οι κυριότερες γραπτές πηγές : ο Αριστοφάνης, ο Πλάτων, Ο Ξενοφών και ο Αριστοτέλης.


ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ....






Κυριακή, 13 Σεπτεμβρίου 2015

''...ΣΩΠΑ, ΟΠΟΥ ΝΑΝΑΙ ΘΑ ΣΗΜΑΝΟΥΝ ΟΙ ΚΑΜΠΑΝΕΣ. ΑΥΤΟ ΤΟ ΧΩΜΑ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΟ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΔΙΚΟ ΜΑΣ...'' ΜΕΛΙΝΑ ΜΕΡΚΟΥΡΗ, ''ΓΕΝΝΗΘΗΚΑ ΕΛΛΗΝΙΔΑ''

''Γ Ε Ν Ν Η Θ Η Κ Α     Ε Λ Λ Η Ν Ι Δ Α''

Μ  Ε  Λ  Ι  Ν  Α       Μ  Ε  Ρ  Κ  Ο  Υ  Ρ  Η            

Γ' ΜΕΡΟΣ



    ΑΝ ΤΟ ΠΕΠΡΩΜΕΝΟ ΜΟΥ ΡΥΘΜΙΖΕΤΑΙ ΚΑΤΑ ΚΑΠΟΙΟ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΤΡΟΠΟ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ 18, θα το συναντήσω στα μισά του δρόμου και θα κάνω το δέκατο όγδοο κεφάλαιο το τελευταίο. Έχω γεμίσει εκατοντάδες καρτούλες με σημειώσεις στα Ελληνικά. Μίλησα εκατοντάδες ώρες γαλλικά κι αγγλικά σ' ένα μαγνητόφωνο. Τώρα δίνω τη θέση μου στους μεταφραστές. Καταλαβαίνω ότι μερικές φορές οι μεταφραστές πρέπει να κάνουν αλλαγές. Τους δίνω το ελεύθερο. Αυτό που ζητάω να κρατήσουν αναλλοίωτο είναι ο θυμός μου. Ο θυμός μου είναι ο λόγος γι' αυτό το βιβλίο...

  Αν επρόκειτο να ευχαριστήσω όλους τους ανθρώπους που δούλεψαν για μία ελεύθερη Ελλάδα, τα ονόματά τους θα γέμιζαν αυτό το κεφάλαιο, αλλά πώς να μην ευχαριστήσω τον Βίκτορ Ρώυτερ για τη βοήθειά του στη δημιουργία της Επιτροπής για την Ελληνική Δημοκρατία των Ηνωμένων Πολιτειών ; Πώς να μην ευχαριστήσω τους ανθρώπους που προήδευσαν σ' αυτή την επιτροπή, τον τέως γενικό Εισαγγελέα Φράνσις Μπιντλ, και το μέλος του Κογκρέσου Ντον Φραίηζερ από τη Μινεσότα και τον άνθρωπο που είναι σήμερα πρόεδρός της, το μέλος του Κογκρέσου Ντον Έντουαρτς από την Καλιφόρνια.
   Το κατέβασμα ενός έργου μοιάζει κάπως με το τέλος ενός δεσμού. Είναι μία ευκαιρία για συναισθηματισμούς και δάκρυα. Είχα αποκτήσει πολλούς φίλους στο ''Ίλλυα Αγάπη μου''. Είχα ζήσει και δουλέψει μαζί ενάμιση χρόνο. Τους αγαπούσα. Με είχαν βοηθήσει να περάσω πολλές άσχημες στιγμές. Αλλά την τελευταία νύχτα δεν μπορούσα να τους κρύψω πως χαιρόμουν που είχε τελειώσει. Το θέατρο και η ηθοποιία δεν ήταν στο μυαλό μου.
  Άρχιζε τώρα μία περιοδεία στις αμερικανικές πόλεις. Δεν μας καλοδέχτηκαν όλοι. Στο Σικάγο όπου εμφανίστηκα με τον Ανδρέα Παπανδρέου, η αστυνομία ειδοποιήθηκε να ψάξει για βόμβες στο ξενοδοχείο μας και στο θέατρο όπου μιλούσαμε. Όταν φτάσαμε στο θέατρο, υπήρχε μία φωνακλάδικη διαδήλωση. Οι περισσότεροι αν όχι όλοι, ήταν Ελληνοαμερικάνοι. Μας υποδέχτηκαν με αισχρόλογα και κατάρες. Πριν από το πραξικόπημα, οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι με υποδέχονταν με τραγούδια και λουλούδια. Τώρα με φώναζαν ''κομμουνίστρια'' και ''προδότρια''. Τί είχε συμβεί ; Τί είχε πάθει το μυαλό τους για να μπορούν να υπερασπίζονται μία δικτατορία στην Ελλάδα ; Προσπάθησα πολύ να βρω την απάντηση.
   Πολλοί απ' αυτούς, πολλοί από τους γονείς τους δεν μπορούσαν να κερδίσουν τη ζωή τους στην Ελλάδα. Ήρθαν στις Ηνωμένες Πολιτείες και με σκληρή δουλειά απέκτησαν υλική άνεση. Ήταν αρκετό να πεις τη λέξη ''κομμουνιστής'' για να ποδοπατήσεις την κρίση τους μέσα στην αγάπη τους για τα υπάρχοντά τους ; Αν ήταν έτσι, γιατί δεν ισχύει το ίδιο και για τους Έλληνες μετανάστες στον Καναδά, την Αυστραλία, τη Γερμανία ; Σ' εκείνες τις χώρες οι φωνές υπέρ της Χούντας ήταν ελάχιστες. Νομίζω πως η λύση βρίσκεται στο ελληνικό αίσθημα του πατριωτισμού. Ο Έλληνας είναι από τη φύση του πατριώτης. Για κείνον πατριωτισμός σημαίνει αγάπη για την πατρίδα του. Ο Έλληνας που ήρθε στην Αμερική κι έλυσε το οικονομικό του πρόβλημα μετέφερε τον πατριωτισμό του στις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι η χρυσή χώρα που του έδωσε την επιτυχία. Αν η κυβέρνηση των ΗΠΑ υποστηρίζει τη Χούντα, αυτό του φτάνει. Δεν ανέχεται καμιά επίκριση για την κυβέρνηση. Έχει γίνει ''βασιλικότερος του βασιλέως''. Για να σας δώσω μία πλήρη εικόνα, εκείνοι που παίρνουν τους μικρότερους μισθούς από τους Ελληνοαμερικάνους μισούν τη Χούντα. Το ίδιο ισχύει και για τους διανοούμενους και τους ακαδημαϊκούς. Οι περισσότερες επιτροπές για μία Ελεύθερη Ελλάδα στις πανεπιστημιουπόλεις οργανώθηκαν από Ελληνοαμερικανούς καθηγητές.

    Το Μάρτιο του 1968, επρόκειτο να φύγω για την Ευρώπη. Λίγο πριν μου είχαν προτείνει να μιλήσω σ' ένα γεύμα στην Ουάσιγκτον που έδινε η Εθνική Δημοκρατική Λέσχη Γυναικών. Δίστασα να δεχτώ γιατί το ηθικό μου ήταν πεσμένο και ήμουν θανάσιμα κουρασμένη. Τότε διάβασα κάτι που μ' έκανε έξαλλη και μου ξανάδωσε την ενεργητικότητά μου : Ο εντιμότατος Ντην Άτσεσον, πρώην υπουργός Εσωτερικών είχε γράψει μία επιστολή που δημοσιεύθηκε στην ''Ουάσιγκτον Ποστ''. Ο κ. Άτσεσον εξέφραζε απλώς τη γνώμη πως αυτό που χρειάζονταν οι Έλληνες ήταν μία απολυταρχική διακυβέρνηση. Πώς να μην απαντήσω σ' αυτό ; Και πού θ' απαντούσα καλύτερα από την Ουάσιγκτον ; Δέχτηκα την πρόσκληση. Περίμενα να συναντήσω μία μικρή ομάδα γυναικών και ήλπιζα να παρευρίσκεται μία μερίδα του τύπου. Προς μεγάλη μου έκπληξη βρήκα κάπου εφτακόσιους ανθρώπους συγκεντρωμένους σε μία τεράστια αίθουσα. Ο ρεπόρτερ του ''Ήβνιγκ Σταρ'' έγραψε πως ήταν ''το μεγαλύτερο πλήθος σε γεύμα στην ιστορία της Λέσχης''.  Μία άλλη έκπληξη ήταν πως παρευρίσκονταν πολλοί άντρες, μερικοί από τους οποίους κατείχαν σημαντικά αξιώματα. Μου εξήγησαν γελώντας πως η Εθνική Δημοκρατική Λέσχη Γυναικών είχε πολιτική δύναμη και έτσι οι άντρες έρχονταν στα γεύματά τους - γιατί αλλιώς αλίμονό τους. Μερικά από τα μέλη της Επιτροπής μας  στην Ουάσιγκτον με προειδοποίησαν ότι ο κ. Άτσεσον ήταν ένας από τους πιο σεβαστούς ανθρώπους στη χώρα, πως το μεγαλύτερο μέρος του ακροατηρίου τον είχε σε ιδιαίτερη εκτίμηση, πως είχε επιρροή στην κυβέρνηση Τζόνσον και πως θα ήταν τακτικό και πολιτικό σφάλμα να τον επικρίνω. Απάντησα πως χρησιμοποιούσε την επιρροή του με τρόπο που έβλαπτε την Ελλάδα και γι' αυτό ακριβώς είχα να μιλήσω σ' αυτή την συγκέντρωση.
   Ήμουν νευρική όταν μίλησα. Έκανα λάθη γραμματικής και προφοράς αλλά το κοινό έδειχνε μακροθυμία και συμπάθεια ώσπου μίλησα για τον κ. Άτσεσον. 

''Σε μία επιστολή στην ''Ουάσιγκτον Ποστ'' ο κ. Άτσεσον εξέφρασε μία γνώμη ότι αυτό που χρειάζεται η Ελλάδα είναι η απολυταρχική διακυβέρνηση. Ξέρουμε όλοι πως ο κ. Άτσεσον είναι έντιμος άνθρωπος αλλά έρχεται να θάψει τη δημοκρατία στην Ελλάδα. Οι κακές γλώσσες λένε πως ο κ. Άτσεσον ήταν πικαρισμένος με την προηγούμενη Ελληνική κυβέρνηση γιατί απέρριψε τη λύση του για το Κυπριακό. Πρέπει να το αμφισβητήσω αυτό γιατί ο κ. Άτσεσον είναι έντιμος άνθρωπος. Η έντιμη κρίση του είναι ότι οι Έλληνες είναι αδαείς και καθυστερημένοι και ανέτοιμοι για δημοκρατία. Είμαι μία αμόρφωτη ηθοποιός και ο εντιμότατος κ. Άτσεσον είναι τέως υπουργός Εσωτερικών αλλά στέκομαι απέναντί του και λέω : ''Κύριε υπουργέ κάνετε λάθος. Ξέρουμε την έννοια της δημοκρατίας. Την επινοήσαμε. Θ' αρνηθούμε τη συμβουλή σας κ. Υπουργέ. Θα ελευθερωθούμε.''

  Ξαφνικά μιλούσα μέσα σ' ένα ψυγείο. Το δωμάτιο πάγωσε. Ένιωσα μία μικρή ικανοποίηση που η ψυχρότητά τους με άφηνε αδιάφορη. Σαν ηθοποιός μου αρέσει να ευχαριστώ τον κόσμο αλλά ένιωθα : ''Στο διάβολο η ηθοποιός ! Είσαι μία Ελληνίδα που έχει κάτι να πει είτε τους αρέσει είτε όχι''. Είχα κάνει ένα βήμα μπροστά. Μ' ελευθέρωσε για άλλες μάχες στο μέλλον.
  Ο αδελφός μου ο Σπύρος είναι σωστός Ηρακλής. Σε λιγότερο από έξι βδομάδες είχε οργανώσει μία περιοδεία σε δεκαοχτώ πόλεις στην Ευρώπη (πάλι ο αριθμός δεκαοχτώ). Διέσχισε τρέχοντας την Ευρώπη με το μικρό του αυτοκίνητο που θύμιζε Τσάρλυ Τσάπλιν, με την πόρτα που έπεφτε. Συναντήθηκε με αρχηγούς πολιτικών κομμάτων, κανόνισε το νοίκιασμα θεάτρων. Όπου δεν υπήρχαν θέατρα έκλεινε αίθουσες συμποσίων. Όπου δεν υπήρχαν αίθουσες συμποσίων, ικέτευε για τη χρήση πανεπιστημιακών αμφιθεάτρων. Κανόνιζε για ξενοδοχεία και τσακωνόταν για τις τιμές. Κανόνιζε συνεντεύξεις με αρχηγούς κυβερνήσεων. Επικοινώνησε με εξόριστους μουσικούς απ' την ορχήστρα του Μίκη Θεοδωράκη και τους ενσωμάτωσε στην τουρνέ. Γύρισε αεροπορικώς στη Νέα Υόρκη για μία εξάωρη συνάντηση μ' εμένα και τον Τζούλυ και μετά γύρισε κατευθείαν στο Στρασβούργο. Ήταν Ηρακλής, ήταν Ταρζάν, ήταν ένα Ελληνικό παλληκάρι. Ο Τζιμ Πρόκτορ θαύμαζε τη δουλειά του Σπύρου. Έλεγε πως ποτέ δεν θ' αναλάμβανε μία τέτοια δουλειά εκτός αν είχε τέσσερις μήνες καιρό και τη βοήθεια των πρακτορείων τύπου. Είχαμε τη βοήθεια ενός πράκτορα τύπου στο Λονδίνο, την πολύτιμη βοήθεια της Μάργκαρετ Γκάρντνερ. Της αγαπητής, πιστής, γεμάτης αγάπη κι αγαπημένης Μάργκαρετ Γκάρντνερ. Ήταν φίλη μου και φύλακας άγγελός μου, ποτέ δεν θα μπορέσω να ξεπληρώσω το χρέος μου. Ενοχλούσε τους δημοσιογράφους, τους έπιανε απ' το λαιμό για να τους κάνει να γράψουν για την Ελλάδα. Ορκίστηκε πως η περιοδεία θά 'χε επιτυχία. Έγραψε τόννους γράμματα. Πέρασε ολόκληρες μέρες στο τηλέφωνο. Πετούσε απ' τη μία πόλη στην άλλη. Αφιέρωνε το χρόνο της, τα χρήματά της και την καρδιά της.

   Ανησυχούσα για τη Δέσπω. Πώς θα ζούσε στην Αμερική ; Θά 'βρισκε δουλειά ; Αρνήθηκε σταθερά να γυρίσει στην Ελλάδα των Συνταγματαρχών. ''Εγώ ; Αν δεν μπορώ να μιλήσω, θα πεθάνω από απογοήτευση''. Η Δέσπω, κατά τα λεγόμενα του Τζούλυ είναι ''μία εξαιρετική κυρία''. Οι πρόγονοί της ήταν ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης. Η οικογένειά της ήταν κάποτε πάρα πολύ πλούσια. Όταν η περιουσία τους χάθηκε στον πόλεμο η Δέσπω ένιωσε ειλικρινή ανακούφιση. Ντρεπόταν να είναι πλούσια στην Ελλάδα. Μιλάει άνετα έξι γλώσσες. Έχει μεταφράσει σημαντικά λογοτεχνικά έργα στην Ελλάδα. Είναι πάντα εύθυμη κι αισιόδοξη. Όπου κι αν πάει νιώθει σαν ψάρι στο νερό. Κανένας δεν παίρνει περισσότερες προσκλήσεις από περισσότερους ανθρώπους απ' τη Δέσπω. ''Μην ανησυχείς για μένα. Ξέρω να παίζω. Ξέρω να τραγουδάω. Ξέρω να γράφω. Ξέρω να πλένω πιάτα''. Όλα αυτά ήταν αλήθεια και, σε περίπτωση ανάγκης, υπήρχε η Θεώνη Ώλντριτζ για να την φροντίσει.
   Ήταν καιρός ν' αποχαιρετήσω τους αμερικανούς φίλους μου. Δεν ήταν εύκολο. Είχα δεθεί βαθιά με πολλούς απ' αυτούς. Κι αποχαιρέτησα τον Τζούλυ. Θά 'μενε για να γυρίσει την ταινία του για τους μαύρους.

  Μίλα. Τραγούδα. Δίνε συνεντεύξεις. Πολυπρόσωπες συναντήσεις. Αεροπλάνα. Αυτοκίνητα. Θέατρα. Στάδια. Απειλές. Χειροκροτήματα. Ετοιμασία αποσκευών. Ταξίδι. Ξενοδοχεία. Η Ρένα παίρνει τα τηλεφωνήματα. Η Αγγελική σιδερώνει ένα φόρεμα σε μία γωνία. Ελληνικές αντιπροσωπείες κάθονται στο πάτωμα. Καλώδια τηλεόρασης ανεβαίνουν απ' το παράθυρο. Αεροπλάνο. Τρένο. Απομνημονεύω μία ομιλία ενώ η Μαρία Φαραντούρη κι ο Αντώνης Καλογιάννης τραγουδάνε σιγανά κι όμορφα, δουλεύοντας μία αρμονία για ένα τραγούδι του Θεοδωράκη. Σιδηροδρομικοί σταθμοί. Αεροδρόμια. Έλληνες πρόσφυγες. Έλληνες μετανάστες. Δάκρυα. Γέλια. Βιέννη. Συνέντευξη τύπου. Ο Μπρούνο Πίτερμαν κοντά για να βοηθήσει. Το Κοντσερτχάους. Συγκίνηση διαπερνάει το ακροατήριο σαν ηλεκτρικό ρεύμα. Άνθρωποι έρχονται από το ακροατήριο για να γεμίσουν τη σκηνή και να τραγουδήσουν μαζί μας.


  Τίτλος εφημερίδας : ''Ο Παπαδόπουλος δίνει το λόγο της τιμής του σαν αξιωματικός ότι θ' αποκαταστήσει τη δημοκρατία στην Ελλάδα''.
   Γενεύη : Με προειδοποιούν να μην πω τίποτα το εμπρηστικό. Το κάνουν για λογαριασμό μου οι Ελβετοί ομιλητές.
  Τίτλος εφημερίδας : Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ δολοφονήθηκε.
 Αγγλία : Πρόσκληση σε μία δεξίωση στο Κοινοβούλιο. Ενθάρρυνση στην Οξφόρδη. Γεύμα με τον πρύτανη. Λονδίνο. Πρόσκληση σ' ένα...κλπ. Βοήθεια από τους μεγαλύτερους ηθοποιούς της Αγγλίας. Ο Θεός να ευλογήσει την Βανέσα Ρέντργκραίηβ κι όλη της την οικογένεια. Βοήθεια απ' τον Λόρδο Σνόου, τον Λόρδο Σώλσμπερυ, τον σερ Μόρις Μπάουρα. Πώς νά 'χεις τίτλο και νά 'σαι προοδευτικός. Συνέντευξη τύπου. Είμαι τόσο νευρική που δεν μπορούσα να θυμηθώ τ' όνομα Χάρολντ Ουίλσον. Κατάθεση στεφάνου στο άγαλμα του Λόρδου Βύρωνα. Δεν με συλλαμβάνουν. Την ίδια στιγμή στην Αθήνα, ο κ. Φραίηζερ, μέλος του Κοινοβουλίου, καταθέτει στεφάνι στο άγαλμα του Λόρδου Βύρωνα στην Αθήνα. Συλλαμβάνεται. Το στεφάνι του είχε γραμμένα πάνω τα λόγια του ποιητή : ''Ονειρεύτηκα πως η Ελλάδα μπορεί ακόμα νά 'ναι ελεύθερη''. Ο κ, Φραίηζερ κρατείται μόνο λίγες ώρες. Τον αφήνουν ελεύθερο ζητώντας του συγνώμη. Αλλά το στεφάνι του αφαιρείται. Πλατεία Τραφάλγκαρ. Κοσμοπλημμύρα. Μικρόφωνα στημένα για να φτάνουν στους ανθρώπους στους γύρω δρόμους. Δίπλα μου καθώς μιλάω η Αλέκα Παίζη, φίλη μου απ' τη δραματική σχολή, αγωνίστρια της Αντίστασης. Είναι Πάσχα. Μέρα Ελπίδας. Είναι 21η Απριλίου. Επέτειος ντροπής.
   Όσλο, Ελσίνκι. Πρωτομαγιά στη Στοκχόλμη. Μία παρέλαση διακοσίων χιλιάδων ανθρώπων. Ο Όλαφ Πάλμε, μέλλων Πρωθυπουργός, μου κάνει την τιμή να ηγηθώ της παρέλασης μαζί του. Το μεγαλύτερο στάδιο στη Σουηδία. Πενήντα χιλιάδες άνθρωποι αγοράζουν εισητήρια. Σκηνοθέτες, ηθοποιοί, καλλιτέχνες παίζουν. Κάνουν τους ταξιθέτες. Πουλάνε φυστίκια και προγράμματα. Μία πελώρια Ελληνική σημαία, τριγυρισμένη από μικρότερες σημαίες. Άλλη μία πελώρια σημαία στην εξέδρα. Από κάτω ο Όλαφ Πάλμε μιλάει. Η Ανίτα Μπγιόρκ μιλάει. Τραγουδάω το ''Μέτωπο'' του Μίκη. Λευτεριά ή Θάνατος. Μου έρχεται η έμπνευση κι η δύναμη ν' ανεμίσω τη σημαία. Θύελλα χειροκροτημάτων.

   Ντύσελντορφ. Μόναχο. Έσεν. Κέντρα Ελλήνων Μεταναστών. Συγκίνηση. Χρήματα για οικογένειες κρατουμένων. Οργή για την είδηση του αφορισμού μου απ' την Ελληνική εκκλησία. Στο Έσεν οχτώ χιλιάδες Έλληνες τραγουδάνε μαζί μου το ''Μέτωπο''. Ύστερα με βροντερή φωνή : ''Θέλουμε όπλα'' Βερολίνο. Αντιδιαδήλωση στο ξενοδοχείο μου. Στα Ελληνικά : ''Κόκκινη πόρνη ! Πήγαινε στη Μόσχα !''. Έστειλα αψήφιστα φιλιά από ένα μπαλκόνι. ''Πουτάνα. Γύρνα πίσω στη Μόσχα''. Άλλου είδους Έλληνες έρχονται να τους διαλύσουν.
   Τίτλος στις εφημερίδες : ''Ο αριστερός φοιτητής Ρούντι Ντούσκε θύμα επίθεσης. Ετοιμοθάνατος''.
    Άμστερνταμ. Χάγη. Η δημιουργία του Διεθνούς Ταμείου Βοηθείας. Ο κ. Βαν ντερ Στουλ, ο πρόεδρός του, ακούραστος μαχητής για την Ελληνική ελευθερία. Εισηγητής στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Ηγήθηκε του αγώνα για την αποβολή της Ελλάδας απ' το Συμβούλιο της Ευρώπης. Η Ελλάδα παραιτήθηκε τελικά. Όχι ακριβώς. Έμαθαν πως θα ψηφιζόταν η αποβολή.
   Βρυξέλλες. Πρόκειται να μιλήσω στο αμφιθέατρο του πανεπιστημίου. Φτάνουν τρία λεωφορεία γεμάτα αλήτες της δεξιάς. Σπάνε τα παράθυρα του αμφιθεάτρου. Ο Σπύρος κι οι φοιτητές τούς διώχνουν με γροθιές. Η συγκέντρωση συνεχίζεται. Μιλάω καλά.
   Παρίσι. Βοήθεια απ' τον Ζαν-Πωλ Σάρτρ και τον Ζακ Ντυχαμέλ. Γεύμα στην Ένωση Γάλλων Ηθοποιών. Συγκέντρωση στην Μυτυαλιτέ. Ευγενικό φέρσιμο του Αλαίν Κουνί και της Πία Κολόμπο και του Σάσα Πιτόεφ. Φιλία και κατανόηση απ' τον Ερίκ Ρουλώ. Η αίθουσα Πλεγιέλ. Ο Σερζ Ρετζιάνι σταθερός σαν βράχος. Συναντήσεις με τον Μεντές-Φρανς, τον Αντρέ Μαλρώ, τον Φρανσουά Μιτεράν, τον Ντανιέλ Μαγιέρ. Συνέντευξη τύπου που διακόπτεται από φωνές : ''Όσοι βρίσκονται στις ελληνικές φυλακές το αξίζουν''. Απαντάνε φωνές : ''Foutez le camp !'' και ''Facistes dehors ! ''. Η συνέντευξη συνεχίζεται.
  Η περιοδεία τελείωσε στη Γαλλία. Είχα καιρό να ξεκουραστώ και να σκεφτώ. Οι άνθρωποι στην Ευρώπη συναισθάνονταν περισσότερο τους κινδύνους μίας Ελληνικής δικτατορίας. Βρίσκονταν πιο κοντά μας. Είχαν την εμπειρία του φασισμού από πρώτο χέρι. Ήξεραν πόσο μεταδοτικός είναι. Οι κυβερνήσεις τους ; Αυτό είναι διαφορετικό. Πολλή κουβέντα, πολύς λόγος για την υπεράσπιση της δημοκρατικής διακυβέρνησης αλλά δουλειές ως συνήθως και συναγωνισμός με τους Αμερικανούς για την πώληση όπλων στην Ελλάδα. Υπήρχαν εξαιρέσεις. Οι ωραιότερες ήταν οι σκανδιναβικές κυβερνήσεις. Οι Σουηδοί ήταν σπουδαίοι. Δεν υπήρχε διπροσωπία. Η κυβέρνησή τους έδινε ανοιχτά χρήματα στο ΠΑΚ, το αντιστασιακό κίνημα που δημιούργησε ο Ανδρέας Παπανδρέου. Η Νορβηγία ηγήθηκε στον αγώνα για την αποβολή της Ελλάδας από το ΝΑΤΟ.
   Αλλά δεν είχαμε ψευδαισθήσεις. Η Ελληνική ελευθερία έπρεπε να κερδηθεί απ' τον Ελληνικό λαό. Ήταν η μόνη αλήθεια κι έπρεπε να την αντιμετωπίσουμε. Κι έπρεπε ν' αντιμετωπίσω την αλήθεια της κατάστασής μου. Ήταν ωραία να μιλάω για δημοκρατία σε δημόσιες συγκεντρώσεις. Ήταν συναρπαστικό να τραγουδάω τραγούδια για την ελευθερία - και μετά τί ; ! Κι άλλες συγκεντρώσεις ; Κι άλλα τραγούδια ; Η περιοδεία μού είχε διδάξει πως υπήρχαν πάρα πολλοί άνθρωποι πρόθυμοι να βοηθήσουν - αλλά πώς ; Φωνάζοντας στις κουφές κυβερνήσεις τους ; Ζητωκραυγάζοντας σε συγκεντρώσεις και γυρίζοντας μετά στα σπίτια τους ; Καταλάβαινα πως καθώς θα περνούσε ο καιρός οι ζητωκραυγές θά 'σβηναν, και σιγά-σιγά οι άνθρωποι θα σταματούσαν νά 'ρχονται στις συγκεντρώσεις εκτός αν τους δίναμε κάτι χειροπιαστό για να υποστηρίξουν - και αυτό σήμαινε μία ενωμένη, δραστήρια αντιστασιακή δύναμη. Αυτό χρειαζόταν οργάνωση. Χρειαζόταν χρήματα. Θα χρειαζόταν αίμα. Αυτή είναι η πικρή αλήθεια κι έπρεπε να την αντιμετωπίσω. Για μία ρομαντική στιγμή είχα σκεφτεί ν' αφήσω το θέατρο και τις ταινίες ώσπου να ελευθερωθεί η Ελλάδα. Θ' αφοσιωνόμουν στην πολιτική μελέτη και δουλειά. Τώρα καταλάβαινα πως θα μπορούσα να είμαι πολύ χρήσιμη αν κέρδιζα χρήματα και τα χρησιμοποιούσα σωστά. Δέχτηκα την πρώτη προσφορά - μία ταινία στην Αμερική. Πριν γυρίσω στις Ηνωμένες Πολιτείες, υπήρξα μάρτυρας σε μία σημαντική στιγμή της ιστορίας, την εξέγερση του Μαίου στη Γαλλία. Δεν είχε αρχηγούς. Ήταν ένδοξη. Ήταν δονκιχωτική. Την συνέτριψαν. Αλλά ήταν μία προειδοποίηση για τον κόσμο.


  Ο Τζούλυ κι εγώ βρισκόμαστε στην Καλιφόρνια, δουλεύοντας σε χωριστές ταινίες αλλά τα Σαββατοκύριακά μας ήταν ελεύθερα. Για πρώτη φορά, γνώρισα τις χαρές της εβδομάδας των πέντε ημερών. Κολυμπούσαμε, τεμπελιάζαμε, μιλούσαμε, ακούγαμε μουσική. Τα τελευταία χρόνια είχαμε τόσους χωρισμούς, τόση κίνηση, τόσους πόνους που νιώθαμε ελάχιστη ενοχή που είμαστε ευτυχισμένοι και χαιρόμαστε ο ένας την συντροφιά του άλλου. Ο σκηνοθέτης της ταινίας μου ήταν ο Νόρμαν Τζούισον. Ήταν σκληρός, γοητευτικός και εξαιρετικά προικισμένος. Η τελευταία του ταινία είχε πάρει Όσκαρ. Η πρώτη μας συνάντηση δεν σημείωσε μεγάλη επιτυχία. Δεν μου άρεσε το σενάριο και του είπα ανόητα πως το κύριο ενδιαφέρον μου για την ταινία ήταν να βγάλω χρήματα για ν' αγοράσω βόμβες. Δεν με πήρε πολύ στα σοβαρά αλλά προσβλήθηκε και με το δίκιο του. Τελικά με συγχώρεσε και γίναμε φίλοι.
   Ελπίδες. Δύο άνθρωποι που είναι υποψήφιοι για την Προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών παίρνουν ισχυρή θέση κατά της Ελληνικής δικτατορίας : ο Γιουτζήν Μακ Κάρθυ κι ο Ρόμπερτ Κένεντυ. Είχα συναντήσει δύο φορές τον Κένεντυ, τη μία σ΄ένα υπέροχο πάρτι στο σπίτι του. Η πρώτη εντύπωση - νεανικότητα και γοητεία. Ύστερα πολύ γρήγορα κατάλαβα ότι είχε μέσα του ατσάλι και νεύρο. Ήταν μία βραδιά διασκέδασης. Χορός και ανεμελιά. Όχι πολλές πολιτικές συζητήσεις αλλά αρκετές για να με πείσουν πως αυτός ο νέος με το ακαταμάχητο χαμόγελο αισθανόταν μία πιεστική ανάγκη να ταυτιστεί με τα προοδευτικότερα στοιχεία της αμερικάνικης ζωής, μία ανάγκη να σπάσει τα δεσμά της σύνεσης του κομματικού μηχανισμού και να επιδιώξει ό,τι καλύτερο μπορούσε να δημιουργήσει μία νεαρή Αμερική. Έγινε μία δεύτερη συνάντηση στη Νέα Υόρκη. Ήταν λίγο πριν αναγγείλει την υποψηφιότητά του. Ήταν ακόμα διστακτικός. ''Πρέπει να βάλετε υποψηφιότητα για την Προεδρία'', είχα πει. Κι εκείνος : ''Θέλετε να με σκοτώσουν κι εμένα ;''.
    4 Ιουνίου 1968. Γύρισα τρέχοντας από το στούντιο για ν' ακούσω τ' αποτελέσματα των προκριματικών εκλογών των Δημοκρατικών στην Καλιφόρνια. Καθώς προχωρούσε η εκστρατεία οι ελπίδες μας είχαν μεγαλώσει. Φαινόταν βέβαιο πως οι Δημοκρατικοί θα κέρδιζαν τις εκλογές. Υπήρχε όλο και μεγαλύτερη αποστροφή για τον πόλεμο στο Βιετνάμ. Ο Τζόνσον είχε αναγγείλει πως δεν θα ξανάβαζε υποψηφιότητα. Όλοι πίστευαν πως είτε με τον Μακ Κάρθυ είτε με τον Κένεντυ αυτός ο τερατώδης πόλεμος θα τελείωνε πως θ' ακολουθούσε ένα κύμα φιλελευθερισμού. Εμείς οι Έλληνες ελπίζαμε πως θα σήμαινε το τέλος των Συνταγματαρχών.
   Η Αγγελική είχε την τηλεόραση ανοιχτή στο φουλ. Ούρλιαξε για να με χαιρετήσει : ''Ο Κένεντυ ! Ο Κένεντυ κέρδισε !''. Η καρδιά μου χτύπησε δυνατά. Έτρεφα απέραντο σεβασμό για τον Μακ Κάρθυ αλλά κάτι που έμαθα απ' τον παππού μου μού έλεγε πως δεν είχε τον δυναμισμό ή την λαϊκή απήχηση που θα τον έκανε να κερδίσει την Προεδρία. Η νίκη στις προκριματικές της Καλιφόρνιας ήταν αποφασιστική. Δεν έβλεπα τίποτα που να μπορεί να εμποδίσει τον Κένεντυ απ' την Προεδρία. Η Αγγελική κι εγώ αγκαλιαστήκαμε. ''Η Ελλάδα θα ελευθερωθεί !''. Τότε ήρθαν οι σφαίρες του δολοφόνου. Το πρόσωπο του Κένεντυ. Το όμορφο πρόσωπο γεμάτο πόνο κι απέραντη γλύκα. Μία νέα ζωή που πέθαινε και κάτι ζωτικό στην Αμερική που πέθαινε μαζί της.

   Στην Ελλάδα εκείνο τον Αύγουστο έγινε μία άλλη απόπειρα δολοφονίας. Ένας νεαρός αξιωματικός του στρατού, ο Αλέκος Παναγούλης, αποπειράθηκε να σκοτώσει τον τύραννο Παπαδόπουλο. Οι θεοί που ήθελαν να πεθάνει ο Κένεντυ ήθελαν να σωθεί ο Παπαδόπουλος. Ο Παναγούλης πιάστηκε και φυλακίστηκε. Βασανίστηκε τόσο άσπλαχνα που δυσκολευόταν να σταθεί στο εδώλιο στη δίκη του.

   ''Πιστεύω πως η καλύτερη διαθήκη για έναν αγωνιστή της ελευθερίας είναι ο θάνατος μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα του τυράννου. Η βία τρέφει βία. Απέτυχα, αλλά θ' ακολουθήσουν άλλοι.''

  Μπορεί να μην συμφωνώ πως ο θάνατος είναι η καλύτερη διαθήκη για έναν αγωνιστή της ελευθερίας, αλλά οι Έλληνες κατάλαβαν τον Παναγούλη. Ήθελε να είναι χρήσιμος ο θάνατός του. Καταδικάσθηκε σε θάνατο. Πιέσεις από παντού, απ' το Βατικανό, από αρχηγούς κυβερνήσεων, τον κράτησαν ζωντανό. Τώρα σαπίζει σ' ένα κελί ελληνικής φυλακής. Ο Σιρχάν Μπέι, ο άνθρωπος που σκότωσε τον Κένεντυ, βρίσκεται σε μία φυλακή στο Λος Άντζελες. Δύο άνθρωποι που ήθελαν να σκοτώσουν δύο άλλους. Πρέπει να τους δούμε με το ίδιο μάτι ; Ο Σιρχάν Μπέι είναι ήρωας ; Ο Αλέκος Παναγούλης είναι ήρωας ; Είναι κι οι δύο εγκληματίες ; Πρέπει να δούμε με το ίδιο μάτι τον Παπαδόπουλο και τον Κένεντυ ; Ο Κένεντυ ήταν τύραννος ; Ας είναι αμερόληπτοι οι φιλόσοφοι. Εγώ, σαν Ελληνίδα έκλαψα για τον θάνατο του Κένεντυ. Δεν θα θρηνούσα το θάνατο του Παπαδόπουλου.
   Κι άλλη μία τραγωδία εκείνο το σκοτεινό καλοκαίρι του 1968. Ο ρωσικός στρατός και οι υποτελείς του εισέβαλαν στην Τσεχλοσλαβακία. Η άνοιξη της Πράγας, το όνειρο της ελευθερίας έγινε συντρίμμια εν ονόματι του σοσιαλισμού. Τί υποκρισία ! Τί κτηνωδία ! Τί πόνος ! Και τί παρηγοριά έδωσε σε μερικούς από τους ωραίους δημοκράτες της Ουάσιγκτον ! Ω, χαρακτήριζαν την εισβολή έγκλημα αλλά την χρησιμοποιούσαν καλά για να δικαιολογήσουν το Βιετνάμ, για να δικαιολογήσουν τη βοήθεια στους Έλληνες συνταγματάρχες.
   Η Σύνοδος των Δημοκρατικών που την παρακολούθησαν οι περισσότεροι αμερικανοί τηλεθεατές. Στους δρόμους η αστυνομία του Σικάγου μαίνεται, ένα όργιο βίας ενάντια σε νεαρούς διαδηλωτές. Τρομαχτική κτηνωδία. Κεφάλια σπασμένα, πρόσωπα αστυνομικών παραμορφωμένα απ' το μίσος και τη δίψα για φόνο. Κοπέλες που σέρνονταν απ' τα μαλλιά και χτυπιούνται με κλομπ. Και αγόρια που φωνάζουν καθώς τα χτυπάνε : ''Όλος ο κόσμος παρακολουθεί !''. Μέσα στην αίθουσα της Συνόδου, ο Δήμαρχος του Σικάγου κάθεται χαμογελαστός κοιτάζοντας τη δύναμη του κόμματος επί το έργον. Κενά λόγια, υποσχέσεις. Ένα θορυβώδες καρναβάλι για να κοροϊδέψουν τα ιδανικά ενός Γιουτζήν Μακ Κάρθυ που έχασε κι ενός Ρόμπερτ Κένεντυ που πέθανε. Καημένη Αμερική.
   Η Σύνοδος των Δημοκρατικών. Ψεύτικη. Πλαστή. Μία γρασαρισμένη πολιτική μηχανή, λεία. Πουθενά δεν ακούγεται η φωνή του λαού. Κι ο Σπύρος Άγκνιου εκλέγεται σαν συνυποψήφιος του Νίξον. Ο Άγκνιου, ο άνθρωπος του Τομ Πάπας. Του Πάπας, Ελληνοαμερικανού, υποστηρικτή κι εκμεταλλευτή της Χούντας. Ο Πάπας, ο άνθρωπος της CIA έχει αρκετή βαρύτητα για να επηρεάσει την εκλογή του Αντιπροέδρου. Καημένη Αμερική. Καημένη Ελλάδα.

  Λαχταρούσα να γυρίσω στην Ευρώπη, να πάω οπουδήποτε και να ζήσω με τους Έλληνες μετανάστες κι έτσι χάρηκα όταν η ταινία του Τζούλυ κι η δική μου τελείωσαν. Κι οι δύο ήταν αποτυχίες. Δεν είχα πολλές ελπίδες για την ταινία μου εξαρχής και μπορούσα ν' αντιμετωπίσω την αποτυχία. Όχι ο Τζούλυ. Έδωσε την καρδιά του στην ταινία. Ήθελε πάρα πολλά γι' αυτήν. Πίστευε πως ήταν απαραίτητο, πως θα συντελούσε στο να καταλάβει η Αμερική την αγωνιώδη πάλη των Μαύρων. Ποτέ δεν έδειξε σε κανέναν τί επίδραση είχε πάνω του η αποτυχία. Αλλά ζω μαζί του κι είδα τον πόνο του σαν ανθρώπου και σαν καλλιτέχνη.
   Στρασβούργο 1969. Καταθέσεις στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Ο ένας μάρτυρας μετά τον άλλο καταθέτουν πώς βασανίστηκαν στις φυλακές της Χούντας. Αηδιαστικές λεπτομέρειες. Θυμός. Θυμός και ντροπή.
   Ρώμη. Λόγος για χιλιάδες εργάτες. Εμψυχωμένη απ' τη θέληση του Ιταλικού λαού να βοηθήσει, να δώσει χρήματα. Σοκ κι απελπισία βλέποντας ανοιχτές συγκρούσεις ανάμεσα στις διάφορες αντιστασιακές οργανώσεις.
   Στοκχόλμη. Ικετεύω τους ηγέτες των αντιστασιακών ομάδων να συμβιβάσουν τις διαφορές τους και να ενωθούν για να δημιουργήσουν μία ενιαία αποτελεσματική αντιστασιακή οργάνωση.
   Παρίσι. Συνάντηση μ' έναν άνθρωπο που μόλις είχε έρθει απ' την Αθήνα. Μιλάει για την πικρία του Ελληνικού λαού. Φοβάται ένα αίσθημα ήττας και υποταγής. Μιλάει για φυλακισμένους φίλους. Πρόκειται να γυρίσει στην Αθήνα το ίδιο βράδυ. Μιλάει για την απεγνωσμένη ανάγκη για χρήματα. Την άλλη μέρα ένας άλλος Έλληνας έρχεται να μου μιλήσει. Ισχυρίζεται πως τον στέλνει η Σοβιετική Πρεσβεία στο Παρίσι με μία πρόσκληση να πάω στη Σοβιετική Ένωση για να κάνω την ίδια περιοδεία που έκανα στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μιλάω για την αύξηση του ρωσικού εμπορίου με την Ελλάδα. Το αφήνει να περάσει σαν σκληρή πραγματικότητα της πολιτικής ζωής και με βεβαιώνει πως αν πάω στη Σοβιετική Ένωση θα δω προς τα πού κλείνει η συμπάθειά τους. Του λέω πως θα πάω αλλά με τον όρο πως θα μπορώ να μιλήσω το ίδιο ελεύθερα όπως στη Δύση - συνεντεύξεις τύπου, ραδιόφωνο, τηλεόραση, δημόσιες συγκεντρώσεις χωρίς καμία λογοκρισία. Είναι σίγουρος πως θα δεχθούν τον όρο μου. Θα διαβιβάσει το μήνυμα στην Πρεσβεία και θα ξανάρθει αμέσως. Δεν ξανάκουσα ποτέ γι' αυτόν.
   Λονδίνο. Κάθομαι με μία ομάδα απεργών πείνας απέναντι απ' την Ελληνική Πρεσβεία. Η εκτέλεση του Αλέκου Παναγούλη είχε προγραμματιστεί για την άλλη μέρα. Ο νεώτερος αδελφός του Παναγούλη κάθεται δίπλα μου. Άνθρωποι έρχονται τρέχοντας και μας λένε για ένα κύμα διαμαρτυριών που στάλθηκαν στην Ελλάδα. Από τις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι την Αυστραλία, απ' τον Πικάσο, απ' τον Ζαν-Πωλ Σάρτρ, απ' τον Ντε Γκωλ, απ' τον Πάπα. Άγγλοι περαστικοί ενθαρρύνουν τους απεργούς πείνας. Τεχνικοί του BBC έρχονται με κάμερες τηλεόρασης και φήμες πως η εκτέλεση μπορεί να σταματήσει. Όταν έρχεται η είδηση πως δεν θα εκτελέσουν τον Παναγούλη, ο αδελφός του με αγκαλιάζει και κλαίει.

  Λωζάνη. Ο Τζούλυ μού αναγγέλλει πως μας προσέλαβαν για να γυρίσουμε μία ταινία με τίτλο ''Υπόσχεση την Αυγή''. Είμαι ευτυχισμένη. Είναι ένας ρόλος που μου αρέσει και η ταινία θα μας αποφέρει χρήματα.
  Βουλώνη. Ένα κινηματογραφικό στούντιο. Ο Τζούλυ γυρίζει μία σκηνή που παρωδεί το βωβό κινηματογράφο. Πηγαίνω να φιλήσω την Μαργκό Καπελιέ, την υπεύθυνη για την εκλογή των ηθοποιών. Βρήκε ρόλους κομπάρσου για ντουζίνες Έλληνες πρόσφυγες. Δεν έχουν άδειες εργασίας, αλλά η Μαργκό χρησιμοποίησε τη γοητεία και τη μαγεία της για να πείσει τις αρχές.
   Ντολ. Μια μικρή πόλη στη Γαλλία. Έχει μεταμορφωθεί για να μοιάζει με την Κρακοβία. Είχαμε κανονίσει να γυρίσουμε την Πολωνία, είχε υπογραφεί συμβόλαιο, είχαν γίνει πληρωμές. Αλλά ενώ γυρίζαμε στη Νίκαια, ο Τζούλυ είχε ένα άσχημο πέσιμο. Έσπασε κόκαλα και τα δυό του πόδια. Η ταινία έπρεπε να σταματήσει επί πέντε βδομάδες. Οι Πολωνοί δήλωσαν τότε πως λόγω της καθυστέρησης δεν μπορούσαν να μας δεχθούν και πως θεωρούσαν το συμβόλαιο άκυρο. Πιστεύω πως χρησιμοποίησαν την καθυστέρηση σαν πρόσχημα. Πιστεύω πως αρνήθηκαν την άδεια γιατί κάποιος υπεύθυνος στην Πολωνία έμαθε πως η Νίνα, ο ρόλος που έπαιζα, ήταν Εβραία και θύμα διωγμού στην Πολωνία. Πιστεύω πως αρνήθηκαν την άδεια γιατί ανάμεσα στους ηθοποιούς μας ήταν ο Ασάφ Νταγιάν, γιος του Ισραηλινού Μοσέ Νταγιάν. Δεν μπορώ ν' αποδείξω τίποτα απ' αυτά αλλά ξέρω ανθρώπους στην Πολωνία που θα μπορούσαν να τ' αποδείξουν.


  Ενώ γυρίζαμε στην Ντολ, μέλη μίας ελληνικής αντιστασιακής οργάνωσης δικάζονταν στο στρατοδικείο στην Αθήνα. Μία νύχτα γυρίσαμε απ' το γύρισμα και βρήκαμε ένα δημοσιογράφο να περιμένει τον Τζούλυ στο ξενοδοχείο μας. Ρωτήσε τον Τζούλυ αν είχε να κάνει καμιά δήλωση : ''Για ποιό πράγμα ;''. Μας έδειξε μία εφημερίδα. Η ανταπόκριση ήταν απ' την Αθήνα. Κατηγορούσαν τον Τζούλυ ότι έμπασε λαθραία βόμβες στην Ελλάδα και εγχειρίδια για την κατασκευή εκρηκτικών. Θα δικάζονταν ερήμην βάσει του Νόμου 509 πράγμα που σήμαινε πως μπορούσε να καταδικαστεί σε θάνατο. Ο δημοσιογράφος ρώτησε αν οι κατηγορίες ήταν αληθινές. Λάτρεψα την απάντηση του Τζούλυ : ''Αν έστειλα βόμβες δεν θα το παραδεχόμουν. Αν δεν έστειλα βόμβες θα ντρεπόμουν να το πω''.
   Γένοβα. Στο λιμάνι. Είναι ξημερώματα. Οι λιμενεργάτες πιάνουν δουλειά στις έξι το πρωί. Είμαι εκεί για να τους καλέσω σε μία συγκέντρωση το βράδυ. Όλοι υπόσχονται νά 'ρθουν. Ο Τζούλυ, ο Σπύρος, η Ρένα κι εγώ κάνουμε περίπατο στις αποβάθρες. Ένα Ελληνικό εμπορικό πλοίο βρίσκεται στο λιμάνι. Η θέα του με συγκινεί. Φωνάζω στους ναύτες. Συγκεντρώνονται σε μία ομάδα αλλά δεν μιλάνε. Ένας αξιωματικός εκεί κοντά με αγριοκοιτάζει. Διαλύει την ομάδα. Δεν ειπώθηκε ούτε λέξη. Καθώς φεύγουν ένας σηκώνει κρυφά τα δάχτυλά του και κάνει το σήμα της νίκης. Είχα παρόμοιες εμπειρίες σε διάφορα αεροδρόμια με τους υπαλλήλους της Ελληνικής Ολυμπιακής Αεροπορίας. Ακόμα κι έξω απ' την Ελλάδα φοβούνται να μου μιλήσουν αλλά μ' ένα νόημα ή με μία ματιά μού δίνουν να καταλάβω πως είναι φίλοι.
   Το να παίρνουμε απειλητικά γράμματα και τηλεφωνήματα είχε γίνει μέρος της ζωής μας. Απλώς έπρεπε να μάθουμε να ζούμε μαζί τους. Εκείνο το βράδυ στη Γένοβα, οι απειλές έγιναν πραγματικότητα. Στη σκηνή του θεάτρου υπήρχε μία εξέδρα ομιλητή. Κάτω απ' την εξέδρα υπήρχαν πέντε κιλά εκρηκτικού κανονισμένα να εκραγούν στις οχτώ και πέντε. Εγώ επρόκειτο να μιλήσω στις οχτώ. Ζω ακόμα για να πω αυτή την ιστορία εξαιτίας της Πάολα. Ξέρω ελάχιστα για την Πάολα, εκτός απ' το ευλογημένο της όνομα. Ήταν μέλος της οργανωτικής επιτροπής της συγκέντρωσης. Ήρθε στο θέατρο λίγο νωρίς για να δει αν ήταν όλα εντάξει. Της ήρθε η σκέψη να ελέγξει τα μικρόφωνα. Κατά τύχη το πόδι της μετακίνησε τη μικρή κουρτίνα που διακοσμούσε το βάθρο. Είδε ένα πακέτο. Ήταν τυλιγμένο με σελοφάν και κορδέλες. Αποφάσισε πως ήταν δώρο για μένα και το πήγε στις κουίντες. Ο Θεός θέλησε νά 'ναι ο θυρωρός πρώην παρτιζάνος και καχύποπτος. Το βάρος του πακέτου τον ανησυχούσε. Το μύρισε, τέντωσε τ' αυτιά του και όρμησε στο τηλέφωνο για να καλέσει την αστυνομία. Ήρθαν σε λίγα λεπτά ακολουθούμενοι από πυροσβεστικές αντλίες και φορτηγά με άμμο. Πήγαν το δεμένο με κορδέλες πακέτο σ' ένα άδειο οικόπεδο, τα φορτηγά με άμμο άδειασαν κι έσκασαν τη βόμβα. Τράνταξε ολόκληρη τη γειτονιά. Η αστυνομία είπε πως όχι μόνο θα σκότωνε όσους στέκονταν στο βάθρο (ανάμεσά τους τον Σπύρο, τον Τζούλυ και τη Ρένα) αλλά είχε αρκετή δύναμη για να γκρεμίσει το ταβάνι του θεάτρου. Υπολόγισαν ότι η έκρηξη κι ο πανικός που θ' ακολουθούσε θα σκότωναν τουλάχιστον διακόσιους ανθρώπους. Η αντίδραση των Ιταλών ήταν φανταστική. Σε απίστευτα σύντομο χρόνο, όλη η Γένοβα φαινόταν να ξέρει για τη βόμβα. Χιλιάδες ήρθαν να κατακλύσουν την πλατεία όπου βρισκόταν το θέατρο, σε μία αυθόρμητη εκδήλωση αλληλεγγύης. Συνεχίσαμε τη συγκέντρωση κι η ομιλία μου ακούστηκε κι από κείνους. Δεν χρειάζεται να πω ότι ξέφυγα από το κείμενο. Οι ζητωκραυγές του κόσμου στην πλατεία ακούστηκαν μέσα στο θέατρο. Ο πρόεδρος της συγκέντρωσης ανήγγειλε ότι ένας εκπρόσωπος των λιμενεργατών είχε να πει λίγα λόγια. Ήταν λίγα αλλά με νόημα. ''Σαν ένδειξη διαμαρτυρίας γι' αυτή την άγρια πράξη, δεν θα δουλέψουμε αύριο στις αποβάθρες. Με εξουσιοδότησαν να σας πω ότι αύριο απεργούμε''. Στο τέλος της συγκέντρωσης εκατοντάδες βάδιζαν δίπλα στο αυτοκίνητό μας ώσπου φτάσαμε στο ξενοδοχείο μας. Ο Θεός ας τους ευλογεί. Ο Θεός ας ευλογεί την Πάολα. Ο Θεός ας ευλογεί τον θυρωρό. Ο Θεός ας ευλογεί την αστυνομία και τους πυροσβέστες. Καταραμένοι νά 'ναι οι φασίστες !

   Ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν ελεύθερος ! Μετά τριάμισι χρόνια φυλακής κι εξορίας, βρισκόταν στο Παρίσι. Η αδιάκοπη παγκόσμια πίεση και ένας επιδέξιος ελιγμός της τελευταίας στιγμής του Ζαν-Ζακ Σερβάν Σρεμπέρ εξασφάλισαν την ελευθερία του. Το είχαμε πληροφορηθεί εκ των προτέρων και βρισκόμαστε στο αεροδρόμιο όταν το αεροπλάνο του προσγειώθηκε στο Ορλύ. Η γιγάντια φιγούρα κουρασμένη, τσακισμένη, ταραγμένη, να κατεβαίνει απ' το αεροπλάνο, η θαμπή αναγνώριση των φίλων στο αεροδρόμιο, η συγκίνησή του, η δική μας, εικόνες που θα με ακολουθούν για πάντα.
   Ξεκουράστηκε λίγες μέρες κι έκτοτε ρίχτηκε στη δράση. Ήρθε απ' την Ελλάδα μ' ένα μήνυμα, μία θέληση - όλοι οι Έλληνες, ανεξάρτητα απ' τις πολιτικές τους πεποιθήσεις, έπρεπε να ενωθούν σε κοινό μέτωπο ενάντια στη δικτατορία, συμπεριλαμβανομένου και του Βασιλέως Κωνσταντίνου. Αυτή η πρόταση προκάλεσε προστριβές σε πολλές αντιστασιακές ομάδες. Ιδιαίτερα οι νέοι είναι αντίθετοι στην ιδέα να ενωθούν με τους υπερσυντηρητικούς που τους θεωρούν αντιχουντικούς μόνο και μόνο γιατί θέλουν οι ίδιοι την εξουσία. Απορρίπτουν εξαρχής την ιδέα να εμπιστευτούν τον Κωνσταντίνο. Δεν μπορούν να συγχωρέσουν το κακό που έκανε. Αλλά ο Μίκης κι άλλοι επιμένουν πως αυτή η ενότητα είναι πολιτική ανάγκη. Τονίζουν πως πολλοί στρατιωτικοί μισούν τη Χούντα - όχι οι νεώτεροι αξιωματικοί που αγόρασε ο Παπαδόπουλος τριπλασιάζοντας το μισθό τους αλλά οι χιλιάδες που εκκαθαρίστηκαν απ' το στρατό, οι άνθρωποι που έχουν εκπαιδευτεί στο ΝΑΤΟ κι εκείνοι που βρίσκονταν στα ψηλότερα σκαλοπάτια της ιεραρχίας.
   Δεν ξέρω τί να σκεφτώ. Καταλαβαίνω την ανάγκη για ενότητα, αλλά φοβάμαι κάποια προδοσία. Ξέρω πως η Χούντα πρέπει να καταστραφεί αλλά θά 'θελα μία βαθύτερη ενότητα, βασισμένη σ' ένα κοινό ιδανικό για το μέλλον της Ελλάδας. Με ανησυχεί μία ενότητα που φτιάχνεται γύρω σ' ένα τραπέζι από ανθρώπους που δεν εμπιστεύονται ο ένας τον άλλο. Πιστεύω πως η Ελλάδα χρειάζεται μία ενότητα οργανική, γεννημένη απ' τον αγώνα. Πιστεύω στους Έλληνες που αγωνίζονται δραστήρια μέρα νύχτα για να ρίξουν τη δικτατορία. Αυτοί οι Έλληνες θα συναντηθούν αναπόφευκτα και θα συνεργαστούν.
   Τελειώνω αυτό το τελευταίο κεφάλαιο το Γενάρη του 1971. Το Πάσχα θα ξανά' ρθει τον Απρίλη. Θα σημειώσει τέσσερα χρόνια ζωής της στρατιωτικής δικτατορίας, μίας ζωής που την έδωσαν και τη στήριξαν η Αμερικανική CIA και το Σταίητ Ντηπάρτμεντ. Πριν ένα χρόνο, το Πάσχα, ο συνταγματάρχης Παττακός έβγαλε λόγο σε Αμερικανούς επισήμους και δημοσιογράφους. Η ευγνωμοσύνη του ήταν απέραντη : ''Ένα καινούριο άστρο λάμπει στους ουρανούς της Δύσης, το άστρο της Αμερικής. Η Ευρώπη πρέπει να δεχτεί το λαμπρό του φως χωρίς ζήλια ή επιφυλάξεις. Η αμερικανική σοφία μπορεί να ταυτιστεί με την ταπεινή σοφία του Ευριπίδη. (Στο λόγο της τιμής μου, είναι ακριβώς τα λόγια του !!)''.


  Και το επόμενο Πάσχα ο Παττακός μπορεί να γιορτάσει την ανάσταση των πλήρων στρατιωτικών νηοπομπών απ' την Ουάσιγκτον. Το Σταίητ Ντιπάρτμεντ, για να δικαιολογήσει αυτή τη σκανδαλώδη απόφαση, ανήγγειλε ότι ''έχει παρουσιαστεί μια τάση προς μία συνταγματική τάξη'' και το Σταίητ Ντιπάρτμεντ ξέρει ότι :
   Ο στρατιωτικός νόμος εξακολουθεί να ισχύει.
   Γίνονται συνεχείς συλλήψεις, καταδίκες και φυλακίσεις χωρίς δίκη.
  Το habeas corpus δεν ισχύει για τους πολιτικούς κρατούμενους.
   Αρνήθηκαν στον Ερυθρό Σταυρό την άδεια να επισκεφτεί τις ελληνικές φυλακές.
  Όλα τα ελληνικά ιδρύματα βρίσκονται υπό άμεσο στρατιωτικό έλεγχο. Αυτό ισχύει για τις αθλητικές οργανώσεις, για τα πανεπιστήμια, για το ξαναγράψιμο βιβλίων ιστορίας, για το θέατρο όπου ένας επιθεωρητής του στρατού είναι κριτής για την εκλογή των έργων και των ηθοποιών τους, για την Εκκλησία όπου δημιούργησαν το πόστο του ''Αρχιεπισκόπου Ενόπλων Δυνάμεων''. Στην πραγματικότητα αυτό σημαίνει ότι ένας ταγματάρχης σφίγγει γερά με τα στρατιωτικά του χέρια την Εκκλησία.
   Το Σταίητ Ντηπάρτμεντ τα ξέρει όλ' αυτά κι έχει το θράσος να λέει πως οι Συνταγματάρχες κινούνται προς μία συνταγματική τάξη. Σύμφωνα με τα λόγια του Δημητρίου Παπασπύρου, του τελευταίου προέδρου της Ελληνικής βουλής (που δεν είναι κομμουνιστής) :
''Το Σταίητ Ντηπάρτμεντ τα ξέρει πολύ καλά όλα αυτά. Γι' αυτό οι διαβεβαιώσεις του για την εξέλιξη του καθεστώτος των Αθηνών προς τη δημοκρατία αποτελούν απόδειξη της συνενοχής του στην απάτη''.
  Ο Γερουσιαστής Φουλμπράϊτ, σε μία κατάθεση στην Επιτροπή Εξωτερικών Σχέσεων της Γερουσίας εξέφρασε την αηδία του για την υποστήριξη αυτής της ''επονείδιστης κυβέρνησης'' όπως την χαρακτήρισε απ' τους Αμερικανούς. Οι κύριοι μάρτυρες στη συνεδρίαση ήταν ό Ρότζερ Νταίηβις, Αναπληρωτής Υφυπουργός Εξωτερικών για θέματα Εγγύς Ανατολής και Νοτίου Ασίας και ο Ρόμπερτ Τζ. Πράγκερ, Αναπληρωτής Υφυπουργός Αμύνης. Ο Γερουσιαστής Φουλμπράϊτ έκανε μία βασική ερώτηση.
   Κύριος Φουλμπράϊτ : Μπορείτε να πείτε κατηγορηματικά αν είχαμε καμία σχέση με την ανατροπή
της προηγούμενης κυβέρνησης ;
   κ. Νταίηβις : Κύριε Πρόεδρε βάσει της οργάνωσης μέσα στην κυβέρνησή μας και από τις γνώσεις μου για τις ενέργειές μας σε κοντινές περιοχές, θα το θεωρούσα εξαιρετικά απίθανο να υπήρχε οποιαδήποτε συνενοχή. Θά 'λεγα κατηγορηματικά πως είμαι σίγουρος πως δεν υπήρχε. Πιστεύω πως μπορώ να παραπέμψω την ερώτησή σας στους ανωτέρους μου και να σας φέρω μία επιβεβαίωση αυτής της βεβαιότητας.
     κ. Φουλμπράϊτ : Ενόρκως ;
     κ. Νταίηβις : Έχω δώσει όρκο.
  Προτείνω ταπεινά έναν κατάλογο ερωτήσεων στον κ. Φουλμπράϊτ. Θά 'ταν ενδιαφέρον ν' ακούσουμε τις απαντήσεις - ενόρκως.
   *Το 1961, ο κ. Λώφλιν Κάμπελ, επικεφαλής της Αμερικανικής CIA στην Αθήνα πίεσε τον Ανδρέα Παπανδρέου να δεχθεί αλλαγές στους Ελληνικούς εκλογικούς νόμους που έβλαπταν το Κόμμα της Ένωσης Κέντρου ;
   *Ζήτησε ο κ. Κάμπελ απ' τον Ανδρέα Παπανδρέου να κανονίσει μία συνάντηση ανάμεσα στον ίδιο και τον Γεώργιο Παπανδρέου σχετικά μ' αυτό το θέμα ;
   *Όταν ο Ανδρέας δήλωσε πως ο πατέρας του ήταν αντίθετος σ' αυτές τις αλλαγές, είπε ο κύριος Κάμπελ : ''Πείτε στον πατέρα σας πως πετυχαίνουμε ό, τι θέλουμε ;''.
    *Υπήρχε σύστημα να καταβάλλονται αμερικανικά κεφάλαια απευθείας στην Ελληνική υπηρεσία πληροφοριών χωρίς κανένα έλεγχο από την Ελληνική κυβέρνηση ;
     *Το 1965, μερικοί βουλευτές εγκατέλειψαν τις τάξεις του Κόμματος της Ένωσης Κέντρου. Δόθηκαν σε κανέναν απ' αυτούς χρήματα απ' τη CIA για να το κάνουν ; Αν ναι, πόσα ;
     *Δόθηκαν από τη CIA πενήντα χιλιάδες δραχμές σε μία νεαρή Ελληνίδα για να καταθέσει κατά του Ανδρέα Παπανδρέου στην υπόθεση ''Ασπίδα'' ;
     *Προσέφεραν σε δύο αξιωματικούς φιλοδωρήματα εκατό χιλιάδων δολλαρίων στον καθένα για να καταθέσουν εναντίον του Παπανδρέου στη δίκη του ''Ασπίδα'' ;
      *Δέχτηκε ένας τρίτος αξιωματικός ένα δώρο ενός εκατομμυρίου δραχμών για να καταθέσει σαν μάρτυρας κατηγορίας ;
     *Η CIA χρηματοδοτούσε την εφημερίδα της δεξιάς ''Ελεύθερος Κόσμος'' ;
    *Ο Παύλος Τοτόμης, ο Υπουργός Δημοσίας Τάξεως της Χούντας ήταν μέλος της CIA ;
    *Πώς πήρε ο Συνταγματάρχης Παπαδόπουλος το Σχέδιο Προμηθέας του ΝΑΤΟ ;
   *Είχε η CIA θετική γνώση του πραξικοπήματος ;
   *Ήξεραν την καθορισμένη ημερομηνία ;
     Αυτές είναι μόνο λίγες από τις ερωτήσεις.
   Μπορώ να προτείνω πολλές ακόμα. Αλλά γίνομαι έξω φρενών με τον εαυτό μου κι ολόκληρο τον Ελληνικό λαό που ξέρει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ελέγχουν την Ελλάδα επί εικοσιπέντε χρόνια και δεν σήκωσαν ούτε το δάχτυλό τους για να διαμαρτυρηθούν.

Ω, κάπου - κάπου κάποιος βάζει τις φωνές. Βγάζει ένα θυμωμένο λόγο για τις ξένες δυνάμεις, για τα βιομηχανικά στρατιωτικά συγκροτήματα, για το ΝΑΤΟ και μετά εξαντλημένος απ' τη δίκαιη προσπάθειά του, παίρνει άδεια για το Σαββατοκύριακο. Καταδικάσαμε το γερμανικό λαό γιατί επέτρεψε την άνοδο του Ναζισμού. Δεν πρέπει να καταδικαστούμε κι εμείς που επιτρέπουμε μία φασιστική κυβέρνηση στην Ελλάδα ; Δεν είναι φυσικό νά 'χουμε την κυβέρνηση που μας αξίζει ; Σε τελευταία ανάλυση ποιός είναι πιο ένοχος, ο εκμεταλλευτής ή εκείνοι που εκμεταλλεύεται ;  Εκείνοι που κυβερνούν με τον τρόμο ή εκείνοι που τρομοκρατούνται ; Ποιός αμάρτησε περισσότερο απέναντι στο Θεό, εκείνοι που άνοιξαν το αέριο στους θαλάμους αερίων ή εκείνοι που βάδισαν χωρίς αντίσταση σ' αυτούς τους θαλάμους ; Ξέρω όλες τις τυποποιημένες απαντήσεις. Οι καταπιεστές έχουν όπλα και τανκς. Έχουν κομπιούτερ, τον τύπο και τα μέσα ενημέρωσης. Αλλά ας πούμε την αλήθεια. Ποιός σηκώνει τα όπλα τους στον ώμο ; Ποιός οδηγεί τα τανκς τους ; Εμείς. Συνεργαζόμαστε με τον εχθρό, δουλεύουμε γι' αυτόν, τον κάνουμε πλούσιο. Του δίνουμε τα παιδιά μας για τους πολέμους του. Τον αφήνουμε να μας διχάζει, να παραλύει το πνεύμα μας, ν' αγοράζει τις ψυχές μας  για ψυγεία και συσκευές τηλεόρασης. Μία αλήθεια είναι αναπόφευκτη. Υπάρχουν οι λίγοι και οι πολλοί. Παρά τα κομπιούτερ και τα όπλα τους, είμαστε πολύ δυνατότεροι κι όμως τους αφήνουμε να μας κάνουν δειλούς. Κρυβόμαστε πίσω απ' το σλόγκαν ''πρέπει να ζήσουμε'' αν και στην πραγματικότητα σημαίνει ''πρέπει να ζήσουμε άθλια''.
   Κι όμως είμαι αισιόδοξη. Γιατί παντού στον κόσμο οι νέοι παίρνουν μία θέση. Είναι πιο θαρραλέοι από μας. Είναι πιο σοφοί. Δεν πουλιούνται κι είναι μαχητικοί. Μπορεί να μην έχουν ακόμα ένα σχέδιο ή ένα τελειοποιημένο κοινωνικό πρόγραμμα αλλά απορρίπτουν τα ψέματα της Δύσης και την προδοσία της Ανατολής. Η επανάσταση που ετοιμάζουν είναι κάτι περισσότερο από επιστημονική ή τεχνολογική. Ζητάνε να έχει η ζωή ένα νόημα. Ζητάνε να φωτιστεί η ζωή από κάποιο πλατύ όραμα ομορφιάς και καλοσύνης και αλήθειας. Είναι Αμερικανοί, Γάλλοι, Ιταλοί, Έλληνες. Βρίσκονται παντού. Θα μας οδηγήσουν σε έναν ελεύθερο κι όμορφο κόσμο. Το πιστεύω μ' όλη μου την καρδιά.



   Αγαπητή Ντόρα, αγαπητέ Γιάννη,

  Ευχηθείτε μου καλή τύχη. Είμαστε στις τελευταίες διορθώσεις. Ο Τζούλυ κι ο Ρόμπυ έχουν ραντεβού με τον Μ.Β. στο Παρίσι σε δύο βδομάδες. Αν του αρέσει το σενάριο θά 'χουμε τα χρήματα για την ταινία. Έχουμε ελπίδες. Αλλά αν δεν του αρέσει θα χτυπήσουμε άλλες πόρτες. Είμαστε αποφασισμένοι να τη γυρίσουμε.
   Ξανακούσαμε τις μαγνητοταινίες όλη μέρα χτες. Είναι κρίμα που δεν μπορούμε να τις χρησιμοποιήσουμε όλες. Είναι αδύνατον. Καταλαβαίνετε ότι εσύ, ο Γιάννης κι η Κίτυ χρειαστήκατε δώδεκα ώρες για να διηγηθείτε την ιστορία σας ; Πρέπει να την περιορίσουμε στις δύο ώρες για την ταινία. Αλλά νομίζω πως έχουμε την ουσία και το νόημά της. Για τις σκηνές των ανακρίσεών σας στην Ασφάλεια, χρησιμοποιούμε τη μαγνητοφώνησή σας λέξη προς λέξη. Δεν μπορούσαμε να επινοήσουμε ούτε ζώα σαν τον Λάμπρου ούτε το διάλογό του. Νομίζω πως ο Ρόμπυ κι ο Γιώργος έλυσαν τα προβλήματα των σκηνών βασανισμού. Κανένα κοινό δεν θά 'ντεχε να δει τί περάσατε. Βρήκαν εικόνες που μπορεί να σας ξαφνιάσουν αλλά η χρήση των ηχητικών εφέ είναι μεγαλοφυής, πολύ δυνατή, πολύ αποτελεσματική. Ντόρα, πες σε παρακαλώ στην Κίτυ ότι η σκηνή στο κελί της φυλακής με τη χοντρή γυναίκα είναι όπως ακριβώς την διηγήθηκε χωρίς να προσθέσουμε ή ν' αφαιρέσουμε τίποτα. Και, Γιάννη, νομίζω πως η ταινία θά 'ναι αυτό που ήθελες. Θα είναι κάτι παραπάνω απ' την ιστορία σας, θά 'ναι μία πράξη αντίστασης.
  Η τελευταία σκηνή : Ο Λάμπρου κι οι φρουροί οδηγούν τη Ντόρα στο λατομείο. Απ' το αυτοκίνητο βλέπει τους δρόμους της Αθήνας, τοπία, τη θάλασσα και πρόσωπα, πρόσωπα. Στην υπόκρουση οι στίχοι του Ρίτσου :

''...Και τώρα πώς κλειδώσανε την πόρτα τους
τ' αμπέλια μας, πώς λίγνεψε το φως στις
στέγες και στα δέντρα -
ποιός να το πει πως βρίσκονται οι μισοί 
κάτω απ' το χώμα
κ' οι άλλοι μισοί στα σίδερα ; 
                         (Σ' αυτό το σημείο αρχίζει η μουσική του Μίκη, στην αρχή απαλή)
Με τόσα φύλλα να λάμπει ο ουρανός, 
και τούτοι μες στα σίδερα και κείνοι μες στο
χώμα.
Σώπα, όπου νάναι θα σημάνουν οι καμπάνες.
Αυτό το χώμα είναι δικό τους και δικό μας.
Κάτου απ' το χώμα, μες στα σταυρωμένα
χέρια τους κρατάνε της καμπάνας το σκοινί - 
προσμένουνε την ώρα, δεν κοιμούνται, δεν 
πεθαίνουν,
προσμένουν να σημάνουν την ανάσταση.
Τούτο το χώμα είναι δικό τους και δικό μας -
δεν μπορεί κανείς να μας το πάρει.''

  Γίνε γρήγορα καλά Ντορούλα και ευχήσου 
μου καλή τύχη μ' όλη σου την καρδιά. Ξέρεις πότε θέλουμε ν' αρχίσουμε το γύρισμα ; Το Πάσχα.
Με αγάπη,
Μελίνα




[ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΜΕΛΙΝΑΣ ''ΓΕΝΝΗΘΗΚΑ ΕΛΛΗΝΙΔΑ''
ΓΡΑΦΤΗΚΕ ΣΤΟ ''ΟΣΤΡΑΚΟ''
ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΕΤΑ 
ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΖΑΡΒΑΝΟΥ
ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ
ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ
ΤΟΝ ΕΝΑΤΟ ΜΗΝΑ ΤΟΥ '83]










Τρίτη, 8 Σεπτεμβρίου 2015

''ΟΤΑΝ ΜΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΧΩΡΑ ΥΠΟΔΟΥΛΩΝΕΤΑΙ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ, ΕΙΤΕ ΜΕ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΜΗΧΑΝΗ Ή ΜΕ ΞΕΝΑ ΣΤΡΑΤΕΥΜΑΤΑ, ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΝΑΣ ΣΤΑΘΕΡΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ. ΖΕΙΣ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΤΑΠΕΙΝΩΣΗ...''...ΓΕΝΝΗΘΗΚΑ ΕΛΛΗΝΙΔΑ

'' Γ Ε Ν Ν Η Θ Η Κ Α    Ε Λ Λ Η Ν Ι Δ Α ''

Μ  Ε  Λ  Ι  Ν  Α      Μ  Ε  Ρ  Κ  Ο  Υ  Ρ  Η

                                      Β '   ΜΕΡΟΣ
[ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6]



ΟΤΑΝ ΜΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΧΩΡΑ ΥΠΟΔΟΥΛΩΝΕΤΑΙ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ
...είτε με τη δική της πολεμική μηχανή ή με ξένα στρατεύματα, υπάρχει ένας σταθερός παράγοντας. Ζεις μέσα στην ταπείνωση. Σου αφαιρείται η ελευθερία σου και υποβιβάζεσαι. Αλλά η μεγαλύτερη ταπείνωση έρχεται απ' τον ίδιο το φόβο σου. Το ίδιο γεγονός ότι φοβάσαι να πάρεις ένα όπλο και να πυροβολήσεις τον καταπιεστή σου σε κάνει να ντρέπεσαι. Ή, αν έχεις τη θέληση και το θάρρος να το κάνεις, δεν έχεις το όπλο. Πάντα οι δικτάτορες έχουν τα όπλα. Η απελπιστική σου κατάσταση είναι ταπεινωτική. Ένας στρατιώτης των Ναζί έχει καταλύσει στο σπίτι σου. Κάτι το χοντρόπετσο και διεστραμμένο μέσα του τον σπρώχνει να κατουρήσει πάνω στο πάτωμα της τραπεζαρίας σου και να σου χαμογελάει ενώ το κάνει. Είσαι σιωπηλός και αυτή η σιωπή σε μειώνει, σε σκοτώνει.

  Μερικοί άνθρωποι, πολλοί τότε, βρήκαν γιατρειά στην αντίσταση. Άλλοι υποτάχθηκαν παθητικά κι έπαψαν να είναι άνθρωποι. Άλλοι υπέκυψαν στον κυνισμό.
   Ο Αλέξης : Μισούσε τους Γερμανούς γιατί ήταν δυνατοί. Περιφρονούσε τους Έλληνες γιατί ήταν αδύνατοι. Έλυσε το ζήτημα του ίδιου του του αντρισμού εκμεταλλευόμενος και τους δυό. Οι Έλληνες που είχαν ιδανικά γελοιοποιήθηκαν. Οι Γερμανοί που είχαν τα όπλα και τα τανκς νικιόνταν με την εξυπνάδα. Το να τους ξεπεράσεις σε εξυπνάδα σήμαινε να τους πάρεις χρήματα. Το να κάνεις να σωπάσει η φωνή της συνείδησης σήμαινε να πετάξεις τα χρήματα. Αναγνώριζε πως τελικά δεν μπορούσε να νικήσεις. Ήταν είκοσι έξι χρονών κι έλεγε πως θα σκοτωνόνταν πριν απ' το τέλος του πολέμου. Η ζωή έπρεπε λοιπόν νά 'ναι διασκέδαση. Η διασκέδαση ήταν κίνδυνος. Ο κίνδυνος ήταν το δικό του είδος μαύρης αγοράς. Ό, τι ήθελαν ν' αγοράσουν οι Γερμανοί τους τό ΄βρισκε. Αλλά το παιγνίδι άξιζε πραγματικά τον κόπο αν τα πράγματα που τους πουλούσε ήταν ελαττωματικά. Η υπέρτατη ικανοποίηση ήταν να βρει και να πουλήσει σε υπέρογκες τιμές μία μεγάλη ποσότητα πραγμάτων, κι ύστερα να τα ξανακλέψει όλα και να  τα ξαναπουλήσει. Η αλήθεια είναι πως οι Έλληνες συνεργάτες ήταν λίγοι. Μερικοί έκαναν τεράστιες περιουσίες. Τα χρήματα στέλνονταν στο εξωτερικό για ασφάλεια. Ο Αλέξης, αν και κέρδιζε τεράστια ποσά, δεν είχε ποτέ δεκάρα.
  Οι άνθρωποι σ' ένα νυχτερινό κέντρο θά 'βλεπαν να φέρνουν στο τραπέζι τους σαμπάνια. Σαμπάνια στην Ελλάδα του Πολέμου !Θα κοίταζαν με κατάπληξη τον μαιτρ. Ο μαιτρ έδειχνε ένα γωνιακό τραπέζι. Στο τραπέζι ήταν ο Αλέξης που υποκλινόταν και φώναζε : ''Πίνετε, όσο μπορείτε ακόμα ! ''
  Πάντα κουβαλούσε ένα γεμάτο όπλο, έτοιμος να το χρησιμοποιήσει πάνω στους Γερμανούς ή στον εαυτό του. Αυτός ο άνθρωπος με ερωτεύθηκε και, ο Θεός να με βοηθήσει, τον βρήκα ακαταμάχητο.
  Το σπίτι του Πάνου προστάτευε τώρα μία στρατιά απ' τους ηθοποιούς φίλους μου. Παντού υπήρχαν στρώματα. Όταν έγινε πια αδύνατο να βρίσκουμε τρόφιμα, οι βοηθοί του Αλέξη εμφανίζονταν κουβαλώντας μεγάλα αποθέματα. [...] Ένα βράδυ βρήκα το κρεβάτι μου σκεπασμένο με κοσμήματα. Ήταν τα κοσμήματα μίας οικογένειας που λεγόταν Νταβιντώφ, προσφύγων απ' την μπολσεβίκικη Ρωσία. Ο Αλέξης τά 'χε φέρει για να με εντυπωσιάσει. Εντυπωσιάστηκα αν και τα ξαναπήρε αμέσως. Τα χρησιμοποίησε για ν' αγοράσει κάποιο είδος μηχανημάτων που πούλησε στους Γερμανούς. Του απέφεραν ένα τεράστιο ποσό που τό 'χασε γρήγορα στο τραπέζι του παιγνιδιού. Αυτό τον στενοχώρησε ελάχιστα. Ήταν πολύ απασχολημένος με την κατάστρωση του επόμενου σχεδίου.

   Και ο Πάνος ; Ο Πάνος παραιτήθηκε από όλα. Μισούσε τους Γερμανούς αλλά για κείνον η αντίσταση ήταν κομμουνιστική κι οι κομμουνιστές είχαν κέρατα και ουρές. Οι Γερμανοί πήραν το γιωτ του και το αυτοκίνητό του. Γερμανοί αξιωματικοί κατέλυσαν στο σπίτι του. Ο ένας απ' αυτούς ήταν το κτήνος που ουρούσε σ' όλο το σπίτι για να δείξει πως ήταν ανώτερο ον. Ένας άλλος ήταν το κλισέ που βλέπουμε σ' όλες τις ταινίες. Λάτρευε τον Μότσαρτ κι ήξερε καλά την ιστορία της αρχαίας Ελλάδας. Διέκοπτε τις οδηγίες του προς ένα απόσπασμα αντιποίνων για να μιλήσει για το σχέδιο του Παρθενώνα.
   Όλα αυτά έσπασαν το ηθικό του Πάνου.Δεν υπήρχαν πραγματικά προβλήματα χρημάτων. Αν ήρθε καιρός που τα τρόφιμα ήταν σπάνια, αυτό έγινε γιατί δεν υπήρχαν τρόφιμα για ν' αγοράσουμε. Σε τέτοιες εποχές, ο Πάνος ζητούσε να του φέρουν εφόδια απ' τα χτήματά του στο βορρά. Ήταν ο αριστοκράτης που δεν μπορούσε να ανεχθεί να βλέπει βάρβαρους που ήταν δυνατότεροι απ' τον ίδιο. Κλείστηκε σ' ένα πίσω δωμάτιο του σπιτιού κι έρριχνε πασιέντζες με μία φθαρμένη τράπουλα. Το ωραίο του σπίτι έπεσε σε παρακμή και φθορά, αλλά εκείνος πέρασε το μεγαλύτερο μέρος του πολέμου και της κατοχής ρίχνοντας πασιέντζες.
  Δεν τον ρωτούσα τίποτα. Δεν με ρωτούσε τίποτα Είχα τους φίλους μου. Ζούσα επικίνδυνες, διασκεδαστικές ώρες με τον Αλέξη κι αυτό μου έκανε καλό. Ήξερα πως ήταν γελοίο ν' αψηφώ την απαγόρευση της κυκλοφορίας. Πάρα πολλοί άνθρωποι τουφεκίστηκαν μ' αυτό τον τρόπο. Κι όμως τό 'κανα πολύ συχνά μόνο και μόνο για το κέφι μου. Ήξερα πως μερικές μέρες αποσπάσματα των Ναζί τριγύριζαν στους δρόμους για να μαζέψουν ομήρους. Διάλεγα τέτοιες μέρες για να πάω με τα πόδια στο σπίτι ενός φίλου, μόνο και μόνο για να δείξω στον Αλέξη ότι η όρεξή μου για κίνδυνο ήταν το ίδιο μεγάλη με τη δική του. Ήμουν μία παρασιτική, άχρηστη ανθρώπινη ύπαρξη κι όταν διακινδύνευα τη ζωή μου την διακινδύνευα για κάτι τόσο άσκοπο όπως μία παρτίδα χαρτιών ή μία διασκεδαστική βραδιά. Κι ο Αλέξης το ενέκρινε. Πίστευε πως αυτός ήταν ο τρόπος που έπρεπε να ζ ε ι  κανείς. Το ενέκρινε όταν τού 'κλεβα χρήματα και τά 'δινα στον αδελφό μου τον Σπύρο για την αντίσταση. Όχι γιατί πίστευε στην αντίσταση αλλά γιατί είχα το κουράγιο να κλέβω από κείνον.

  Η ασπίδα μου εναντίον του πολέμου ήταν η φιλοδοξία μου να γίνω ηθοποιός κι η σχολή του Εθνικού Θεάτρου. Δεν υπήρχαν Γερμανοί στη σχολή. Υπήρχαν μόνο Έλληνες. Απ' τις δύο ως τις έξι κάθε απόγευμα δεν υπήρχε κατοχή, φόβος, δεν υπήρχε Μελίνα. Υπήρχε η Μαργαρίτα του ''Φάουστ'', υπήρχε η Οφηλία, υπήρχε η Λοκαντιέρα, υπήρχε η Ηλέκτρα. Η δραματική σχολή ήταν παράδεισος γιατί μελετούσες μεγάλη ποικιλία ρόλων και ένιωθες πως βρισκόσουν στην καλύτερη σχολή του κόσμου γιατί είχες δάσκαλο τον Ροντήρη.
   Η πρώτη μου χρονιά στην σχολή ήταν συγκλονιστική. Ο δάσκαλός μου, ο Τάκης Μουζενίδης, μού 'δινε να παίζω ρόλους ωραίων γυναικών και, εκείνη τη στιγμή και σ' εκείνο το μέρος, αποφάσισα ότι η κωμωδία βουλεβάρτου ήταν η μόνη ενδιαφέρουσα μορφή θεάτρου που υπήρχε. Μισούσα την κλασική τραγωδία, το παρελθόν, όλα τα θεωρητικά πράγματα και τις βαρετές μεθόδους όπως η παραγωγή της φωνής. Τα πήγαινα καλά, με θαύμαζαν πολύ και διασκέδαζα πάρα πολύ. Στη δεύτερη χρονιά η σχολή μού έγινε πάθος εξαιτίας του Δημήτρη Ροντήρη. Ήταν μεγαλοφυία. Ήταν και είναι ο μεγαλύτερος σκηνοθέτης ελληνικής τραγωδίας. Οι διδασκαλίες της τριλογίας ''Ορέστεια'' που έκανε στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού είναι η μοναδική μεγάλη θεατρική εμπειρία της ζωής μου. Το να είσαι μαθητής του ήταν σαν προσηλυτισμός σε μία καινούρια θρησκεία. Οι μαθητές του γίνονταν σκλάβοι του. Απαιτούσε ολοκληρωτική αφοσίωση στο θέατρο και στον ίδιο. Ήταν μεγαλοφυία αλλά κι εγωμανής. Ήταν απιστία να δεις ένα έργο σ' ένα άλλο θέατρο. Το να μιλάς για κινηματογράφο ήταν τέλεια προδοσία.
   Και ήταν γιγάντιος ηθοποιός. Όταν η συζήτηση για ένα ρόλο κορυφώνονταν, άρχιζε ξαφνικά να παίζει το ρόλο. Ήταν σαράντα χρονών εκείνη την εποχή αλλά με μία στροφή του σώματός του και σκοτεινιάζοντας τα μάτια του μπορούσε να γίνει ο γερο - Ληρ, την άλλη στιγμή ο Οράτιος και την άλλη η Οφηλία. Έχω δει πολλές Οφηλίες στη ζωή μου αλλά καμία δεν τον πλησίαζε, ούτε στην τρέλα ούτε τη θηλυκότητα.
   Οι εξετάσεις γίνονταν τις Δευτέρες στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου. Ο Ροντήρης καθόταν στα μπροστινά καθίσματα, και η υπόλοιπη τάξη προς το πίσω μέρος του Θεάτρου. Μία Δευτέρα, συνέβη κάτι το εξαιρετικό. Στη σκηνή ένας νεαρός σπουδαστής πάλευε με το ρόλο του Σάυλοκ. Εμείς, στο πίσω μέρος, παρακολουθούσαμε, αλλά με το ένα μάτι στους ώμους του Ροντήρη και το πίσω μέρος του κεφαλιού του. Μπορούσαμε να πούμε ακριβώς τί σκεφτόταν. Είδαμε το κεφάλι του ν' αρχίζει να κουνιέται, τους ώμους του να καμπουριάζουν. Το σώμα του τεντώθηκε σαν ελατήριο και ξαφνικά σηκώθηκε με μία φοβερή κραυγή. Ήταν ο Σάυλοκ που αντιμετώπιζε τους δικαστές του. Πηγαινοερχόταν ανάμεσα στα καθίσματα σαν ένα ζώο κλεισμένο σε κλουβί, παγιδευμένο, στριφογυρίζοντας, στρίβοντας εδώ κι εκεί, ψάχνοντας για μία διέξοδο. Δεν παρίστανε τον μανιασμένο. Ήταν μανιασμένος. Ήταν λυπημένος. Ήταν το μεδούλι του Σέυλοκ, πιασμένου μέσα στην παγίδα της αδικίας. Κρατήσαμε την ανάσα μας για να τον παρακολουθήσουμε. Δάκρυα κύλησαν στα πρόσωπά μας. Στο τέλος, το χειροκρότημά μας ήρθε με κραυγές και λυγμούς.

    Εύχομαι να μπορούσε το κοινό να τον δει σαν ηθοποιό, αλλά τον ήξεραν μόνο σαν μεγάλο σκηνοθέτη. Κι όχι μόνο στην Ελλάδα. Είχε σπουδάσει κοντά στον Μαξ Ράινχαρτ, τον Αυστριακό σκηνοθέτη που οι συγκλονιστικές του διδασκαλίες έφερναν τον κόσμο ολόκληρο στο θέατρό του πριν τον διώξει ο Χίτλερ. Όταν ήρθαν οι Ναζί, ο Ράινχαρτ πήγε να ζητήσει και να εργασθεί στην Αμερική. Ο Ροντήρης γύρισε στην Ελλάδα. Λίγα χρόνια αργότερα, ξαναείδε τους Ναζί - αυτή την φορά στην Ελλάδα. Κλείστηκε στο θέατρό του. Αφοσιώθηκε στη δουλειά του, τόσο έντονα ώστε μερικές φορές κατόρθωνε να ξεχάσει την ύπαρξή τους.
   Ο Ράινχαρτ ήταν τυραννικός στην απαίτησή του να ελέγχει ένας ηθοποιός τέλεια τη φωνή και το σώμα του. Ο Ροντήρης έφερε μαζί του αυτή την τυραννία στην Ελλάδα. Το πρώτο μου πρόβλημα με τον Ροντήρη ήταν το θέμα του ελέγχου της φωνής. Πάντα με εντυπωσίαζε η φωνή του Γιώργου στη σκηνή. Ήταν βαθιά. Την κρατούσε σε χαμηλούς τόνους. Ό, τι ήταν αρκετά καλό για τον Γιώργο ήταν αρκετά καλό για μένα. Εκτός αυτού, ο Σαίξπηρ έγραψε με θαυμασμό για τις γυναίκες με χαμηλή φωνή. Ο Ροντήρης δεν εντυπωσιάστηκε. Ήθελε να είναι η φωνή μου πιο ελαστική, να επεκτείνω την κλίμακά μου. Ακόμα ήθελε εκείνες τις καταραμένες ασκήσεις αναπνοής. Βρισκόμουν εκεί, σκάζοντας από ταλέντο, πεθαίνοντας για να παίξω κι άκουγα συνεχώς κοιλιά - θώρακας - και ένα, δύο, τρία. Έπειτα το θέμα του γέλιου. Για μένα, ''το ν' αρρωστήσω απ' τα γέλια'' δεν είναι μεταφορά. Ο Ροντήρης μ' έκανε να γελάω ώσπου να πονέσω. Για μήνες ένας ρόλος από μία κωμωδία του Μολιέρου - η κλίμακα του γέλιου. Μία φορά τον εξόργισα λέγοντας πως τα μαθήματα φωνής και αναπνοής ήταν βαρετά μέχρι θανάτου. Με πέταξε έξω απ' την τάξη.
   Όταν με ξαναδέχτηκε, άλλη σύγκρουση. Ο Ροντήρης περιφρονούσε το βουλεβάρτο και τη φιλοδοξία μου να λάμψω σ' αυτό. Επέμενε πως ήμουν προορισμένη για ελληνική τραγωδία και μ' έβαλε να δουλέψω πάνω στην Ηλέκτρα. Παραδέχθηκα πως η Ηλέκτρα ήταν ο υπέρτατος τραγικός γυναικείος ρόλος, αλλά τον ικέτευα ν' αναγνωρίσει πως δεν ήμουν η Ηλέκτρα.
    Τότε ο Ροντήρης μου μίλησε. Μίλησε για τη δόξα της ελληνικής τραγωδίας, το βαθύ νόημά της για τον ελληνικό λαό. Όσο μιλούσε, γινόταν πιο παθιασμένος, πιο ταραγμένος. Μ' έκανε ν' αλλάξω γνώμη. Είδα το φως. Από εκείνη την ώρα με περιέλαβε ανάμεσα στους σκλάβους του. Τον παραδέχτηκα χωρίς επιφύλαξη, χωρίς ερώτηση. Ήταν η Αγία Γραφή. Το να με διδάσκει ήταν μία θρησκευτική εμπειρία.
   Έτσι, αντίο βουλεβάρτο, καλωσόρισες τραγική μούσα. Τη μία μέρα ήμουν η Μήδεια, την άλλη η Αντιγόνη, κι ύστερα περάσαμε στον Γκαίτε. Ιδιαίτερα μαθήματα στο σπίτι του Πάνου. Ολόκληρους μήνες γονάτιζα για ν' απαγγείλω το μονόλογο της Μαργαρίτας απ' τον ''Φάουστ'' :
    '' Η μητέρα μου, η πόρνη...''

  Η Μαργαρίτα τρύπησε το χαλί του Πάνου.
  Όταν τελείωναν τα μαθήματα της ημέρας στη δραματική σχολή, οι σπουδαστές συχνά έρχονταν στο σπίτι μαζί μου. Συζητούσαμε ως αργά τη νύχτα. Έπειτα έμεναν. Δεν υπήρχε λόγος να διακινδυνεύσουν την απαγόρευση της κυκλοφορίας κι υπήρχαν στρώματα σ' ολόκληρο το σπίτι. Αυτό παραβίαζε λίγο τη συμφωνία που είχα κάνει με τον Πάνο. Είχαμε συμφωνήσει πως αφού σπούδαζα ηθοποιία, έπρεπε να ζω σαν τους άλλους σπουδαστές ώσπου να μπορέσω να κερδίσω δικά μου χρήματα. Φορούσα ακόμα το παλτό που μου ερχόταν μικρό, και τα παπούτσια μου είχαν σόλες από ξύλο όπως των περισσοτέρων ανθρώπων σ' εκείνους τους καιρούς των ελλείψεων. Δεν αποτελούσε μέρος της συμφωνίας νά 'ρχονται να κατασκηνώνουν οι συμμαθητές μου και μερικές φορές να τους ταίζω.
   Αλλά ακόμα κι η δραματική σχολή έπαψε να είναι τέλειο καταφύγιο. Τρεις φορές μπήκε ξαφνικά η Γκεστάπο και ρίχτηκε σ' έναν σπουδαστή που ποτέ δεν είχαμε υποψιαστεί πως ήταν ανακατεμένος στις δραστηριότητες της αντίστασης. Υπήρχε μία αξιαγάπητη κοπέλα, η Αλέκα. Εκείνη κι εγώ είχαμε το παρατσούκλι ''τα δύο ταλέντα''. Μόνο μετά τον πόλεμο μάθαμε πως ήταν σημαντικό μέλος της αντίστασης.
  Υπήρχαν εποχές που κοίταζα καλά τον εαυτό μου. Δεν μου άρεσε αυτό που έβλεπα. Κι η συγκίνηση, η σχολή, το παράλογο φλερτ με τον κίνδυνο, η συντροφιά του Αλέξη, ήταν εκτεθειμένα στη ματαιότητα και την ασημαντότητα. Μερικές φορές μιλούσα στον Αλέξη γι' αυτό. Η απάντηση ήταν πάντα η ίδια : ''Είσαι δεκαεφτά χρονών. Ζήσε !''. Αλλά όταν τελείωσε ο πόλεμος δεν ήμουν πια δεκαεφτά χρονών. Ο Αλέξης δεν αντιμετώπιζε με συμπάθεια τα τυχαία ξεσπάσματα απογοήτευσης. Αντίθετα, ξεσπούσε : ''Πήγαινε στα βουνά. Ενώσου με τους αντάρτες. Μετά τον πόλεμο, όλοι τους θα πουληθούν. Ξέρω την Ελλάδα. Εσύ δεν την ξέρεις. Μετά τον πόλεμο αυτή η χώρα θα γίνει σκατά. Εγώ δεν θα ζήσω για να το δω. Εσύ θα ζήσεις. Περίμενε και θα δεις''.



   Μετά το κάζο των Γερμανών στο Στάλινγκραντ, όλοι ξέραμε πως ο Χίτλερ είχε χάσει. Κι οι Γερμανοί το ήξεραν. Έγιναν χειρότεροι παρά ποτέ. Ένα απόγευμα, πήγα να βρω τον Αλέξη και δυό ηθοποιούς φίλους μας σ' ένα μπαρ. Δεν ήταν η καλύτερη εποχή για να περπατάει κανείς στους δρόμους της Αθήνας, αλλά αυτό ήταν η συγκίνηση του παιγνιδιού. Καθίσαμε σ' ένα τραπεζάκι και μιλούσαμε. Ο Αλέξης έπινε πάρα πολύ. Και στο μπαρ μπήκαν τρεις άντρες των S.S. μ' ένα σκυλί της Αλσατίας. Ο Αλέξης άρχισε να πειράζει το ζώο, μιλώντας του γερμανικά. Ένας άντρας των S.S. στο μπαρ φώναξε : ''Αφού μιλάς τόσο καλά Γερμανικά, έλα να καθίσεις μαζί μας''.
  Τους αγνοήσαμε. Μας ξαναφώναξε, δυνατότερα, πρόστυχα. Τράβηξε ένα ρεβόλβερ και μας έδειξε το μπαρ μ' αυτό. Δεν κινηθήκαμε. Έπειτα ένας άλλος τράβηξε το ρεβόλβερ του κι έκανε την ίδια χειρονομία. Πρώτα πήγαν στο μπαρ οι δυό φίλοι μας. Ύστερα ο Αλέξης.
   ''Κι εσύ'', μου φώναξαν. ''Έλα να πιεις μαζί μας''. Έμεινα ακίνητη. Το όπλο με σημάδευε. ''Θα μετρήσω ως το τρία και θα πυροβολήσω''.
   ''Ένα...''.  Ήμουν φοβερά τρομαγμένη αλλά τίποτα δεν μπορούσε να με κάνει να κινηθώ. ''Δύο...''. Ένα απέραντο πείσμα με κράτησε κολλημένη στην καρέκλα μου. ''Τρία...''. Το ποτήρι στον αγκώνα μου έγινε συντρίμμια από μία σφαίρα.
   Πήδηξα επάνω αστράφτοντας από θυμό : ''Γουρούνι ! Γουρούνι ! Γουρούνι !''. Δεν μου πέρασε απ' το μυαλό πως μπορούσε να ξαναπυροβολήσει. Ευτυχώς, μερικοί Γερμανοί της Στρατιωτικής Αστυνομίας, που είχε την εξυπνάδα να καλέσει ο μπάρμαν, βρίσκονταν κοντά. Μπήκαν μέσα και πήραν τους άντρες των S.S.

   Είχαμε βρει τη συγκίνηση που ψάχναμε. Έπρεπε νά 'μουν ευχαριστημένη. Θά 'χα μία καλή ιστορία να λέω στους φίλους μου. Αλλά δεν ένιωσα έτσι. Γύρισα στον Αλέξη και τον χτύπησα στο πρόσωπο μ' όλη μου τη δύναμη. Στην αρχή δεν ήξερα το γιατί. Ο Αλέξης δεν ήταν δειλός. Μπορούσε να σκοτώσει για μένα. Έπειτα κατάλαβα πως τον είχα χτυπήσει γιατί είχα αηδιάσει τον εαυτό μου. Άνθρωποι πολύ νεώτεροι από μένα πέθαιναν για να γίνει ελεύθερη. Σχεδόν σκοτώθηκα για να κάνω επίδειξη σ' ένα μπαρ.
   Πριν λίγα χρόνια διάβασα πως θα γυριζόταν μία ταινία. Ο τίτλος της ήταν ''Τί έκανες στο πόλεμο, μπαμπά ;''. Δεν είδα ποτέ την ταινία. Δεν ξέρω καν αν γυρίστηκε. Σήμερα είμαι ενωμένη μ' εκείνους που θά 'θελαν να ελευθερώσουν την Ελλάδα απ' τους συνταγματάρχες. Τώρα που γράφω αυτό το βιβλίο, η μάχη σημειώνει αργή πρόοδο. Υπάρχουν στιγμές αποθάρρυνσης. Πολλοί απ' τους φίλους μου βρίσκονται στις φυλακές της Χούντας. Κλαίω για την ευαισθησία των δήθεν δημοκρατικών χωρών. Κλαίω γιατί η πολιτική της Αμερικής είναι η υποστήριξη της Χούντας. Απελπίζομαι γιατί η Γαλλία συναγωνίζεται την Αμερική για να τούς πουλήσει αεριωθούμενα, γιατί η Αγγλία τούς πουλάει τανκς, γιατί η Σοβιετική Ένωση έχει αυξήσει το εμπόριο με την Ελλάδα. Αλλά σ' αυτές τις στιγμές της αποθάρρυνσης, μου ξανάρχεται η φράση : ''Τί έκανες στο πόλεμο, μπαμπά ;''. Και βρίσκω καινούρια αποφασιστικότητα. Στο διάστημα του πολέμου, απέτυχα στις εξετάσεις. Τώρα όχι. Θα πολεμήσω τη Χούντα ώσπου να πεθάνω.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ...