Δευτέρα, 31 Οκτωβρίου 2016

"...Ο τέταρτος γιος είναι ίσως ο πιο προσιτός κοινωνικά από όλους. Είναι ένα γνήσιο παιδί της εποχής του που το πλησιάζει ο καθένας - πατά σε γη που είναι κοινή για όλους - κι όλοι δείχνουν πρόθυμοι να τον παινέψουν...Μοιάζει με κάποιον που πηδά υπέροχα από τα ψηλά, σα χελιδόνι σκίζει τον αέρα, ύστερα όμως χάνεται χωρίς καμιά ελπίδα στη σκόνη της ερημιάς. Τέτοιες σκέψεις μου δηλητηριάζουν την όψη του παιδιού αυτού..."

Φραντς Κάφκα – Οι έντεκα γιοί

kafkasons2Έχω έντεκα γιους.
elfsoehne01Ο πρώτος εξωτερικά δεν είναι άνθρωπος πού προσελκύει- εντούτοις είναι σοβαρός κι έξυπνος. Παρόλα αυτά δεν τον εκτιμώ πολύ, όσο κι αν τον αγαπώ σαν παιδί, όπως και τ’ άλλα παιδιά. Η σκέψη του μου φαίνεται απλοϊκή· δε βλέπει ούτε δεξιά ούτε αριστερά ούτε και μακριά. Σ’ αυτό τον περιορισμένο κύκλο τής σκέψης του ολοένα και περιφέρεται, ή καλύτερα στριφογυρίζει.
elfsoehne02Ο δεύτερος είναι όμορφος, λυγερός και καλοφτιαγμένος. Τον απολαμβάνεις σαν τον βλέπεις σε στάση ξιφασκίας. Έχει δει πολλά, γι’ αυτό ακόμα κι η φύση κουβεντιάζει μαζί του με περισσότερη εμπιστοσύνη παρά με κείνους πού έμειναν στον τόπο τους. ’Αλλά η προτίμηση αυτή δεν οφείλεται αποκλειστικά και ουσιαστικά μόνο στα ταξίδια, οφείλεται στο αμίμητο αυτού τού παιδιού. Το καταλαβαίνει κανείς, σαν θελήσει, λόγου χάρη, να μιμηθεί το πήδημα πού κάνει στο νερό με τέχνη, με πειθαρχία και με πολλές φιγούρες. Το θάρρος κι η όρεξη φτάνουν ως την άκρη της σανίδας- εκεί όμως, αντί να πηδήξει, ο μιμητής σταματά και σηκώνει τα χέρια με χίλιες δυο δικαιολογίες.
elfsoehnegruppe1Παρόλα αυτά, ενώ έπρεπε να ’μαι ευτυχισμένος με ένα τέτοιο παιδί, οι σχέσεις μου μαζί του δεν είναι και τόσο καλές. Το αριστερό του μάτι είναι λίγο μικρότερο από το δεξί κι όλο τρεμοπαίζει. ‘Ωστόσο το ελάττωμα αυτό είναι μικρό και κάνει το πρόσωπο ακόμα πιο τολμηρό και κανείς δε μπορεί να το υπολογίσει για ελάττωμα, όταν έρχεται σε σχέση με την κλειστή του φύση. Εγώ, ο πατέρας, το κάνω. Φυσικά δεν είναι αυτό το σωματικό ελάττωμα πού με στενοχωρεί- είναι κάποια ανωμαλία τού μυαλού του πού έχει σχέση με αυτό’ κάποιο δηλητήριο πού κυκλοφορεί στο αίμα του, κάποια αδυναμία πού δεν τον αφήνει να ολοκληρώσει τα χαρίσματα τής ζωής του, φανερά κι απέναντί μου. Εντούτοις, από την άλλη μεριά, αυτό ακριβώς είναι πού τον κάνει δικό μου γιο, μια πού το ελάττωμά του αυτό είναι ελάττωμα ολόκληρης τής οικογένειας, αλλά σ’ αυτόν είναι κάπως πιο έντονο.
elfsoehne03Ο τρίτος γιος είναι επίσης όμορφος, αλλά δεν έχει την ομορφιά πού μου αρέσει. Είναι η ομορφιά τού τραγουδιστή: το ανήσυχο στόμα και το ονειροπαρμένο βλέμμα· το κεφάλι πού χρειάζεται πίσω του ένα παραπέτασμα για να κάνει εντύπωση- το στήθος πού κάνει ατελείς καμπύλες· τα χέρια πού εύκολα υψώνονται κι ακόμα πιο εύκολα χαμηλώνουν τα πόδια πού είναι περήφανα, γιατί δε μπορούν τίποτα να βαστάξουν. Κι επιπλέον: ο τόνος τής φωνής πού δεν είναι πλήρης- μια στιγμή μπορεί να παραπλανήσει κάποιον πού τον κάνει να προσέξει έντονα- κι ύστερα ξεψυχά. Όλα αυτά με βάζουν στον πειρασμό να κάνω επίδειξη τού γιού μου- ωστόσο προτιμώ να τον έχω κρυμμένο. ο ίδιος δε ζητά να κυριαρχήσει όχι γιατί ξέρει πώς έχει αδυναμίες, αλλά από μια αθωότητα. Έτσι νιώθει απομονωμένος μέσα στην εποχή μας. Φαίνεται να ανήκει στην οικογένειά μου, αλλά φαίνεται να ανήκει και σέ μια άλλη πού χάθηκε μέσα στους αιώνες. Πολύ συχνά δεν είναι χαρούμενος και κανείς δε μπορεί να τον παρηγορήσει.
elfsoehne04Ο τέταρτος γιος είναι ίσως ο πιο προσιτός κοινωνικά από όλους. Είναι ένα γνήσιο παιδί τής εποχής του πού το πλησιάζει ο καθένας- πατά σέ γη πού είναι κοινή για όλους- κι όλοι δείχνουν πρόθυμοι να τον παινέψουν. ’Ίσως από τη γενική αυτή αναγνώριση ο χαρακτήρας του εκδηλώνεται άνετα, οι κινήσεις του είναι λεύτερες κι οι κρίσεις του είναι απαλλαγμένες από έγνοιες. Μερικά του γνωμικά είναι για να επαναλαμβάνονται συχνά’ αλλά μόνο μερικά γιατί το σύνολο δείχνει μια επιπολαιότητα. Μοιάζει με κάποιον πού πηδά υπέροχα από τα ψηλά, σα χελιδόνι σκίζει τον αέρα, ύστερα όμως χάνεται χωρίς καμιά ελπίδα στη σκόνη τής ερημιάς. Τέτοιες σκέψεις μου δηλητηριάζουν την όψη τού παιδιού αυτού.
elfsoehne05Ο πέμπτος γιος είναι αγαπητός και καλός· υπόσχεται περισσότερα από όσα έχει. Είναι τόσο ασήμαντος πού μαζί του κανείς νιώθει μόνος πέρα για πέρα. ‘Ωστόσο το γεγονός αυτό τον κάνει να κερδίζει σέ εκτίμηση. “Αν με ρωτήσουν πώς έγινε αυτό, θα βρεθώ σε δύσκολη θέση και δε θα μπορέσω να απαντήσω. Ίσως η αθωότητα να περνά πολύ εύκολα τα στοιχεία τού κόσμου- κι αυτός είναι αθώος, ίσως μάλιστα και με το παραπάνω. Κοντά σ’ αυτά είναι πρόσχαρος σε όλους, πάρα πολύ πρόσχαρος. Το ομολογώ: δε νιώθω ικανοποιημένος, όταν τον επαινούν μπροστά μου. Αυτό όμως σημαίνει, πώς όταν έχει κανείς να παινέψει κάποιον πού τού αξίζει, όπως είναι ο γιος μου, ο έπαινος είναι κάτι πολύ εύκολο.
elfsoehne06Ο έκτος γιος μου φαίνεται, τουλάχιστο με την πρώτη ματιά, ο πιο δυνατός στη σκέψη από όλους. Δύσκολος αλλά και ομιλητικός. Γι’ αυτό δύσκολα τον πλησιάζουν. Σε περίπτωση πού θα χάσει, είναι πολύ συντριμμένος. ”Αν καταφέρει και δείξει υπεροχή, τότε κρατάει τη θέση αυτή με την πολυλογία. Πάντως δεν κρύβω πώς έχει ένα μικρό πάθος. Στο φως τής μέρας πολεμά συχνά με τη σκέψη, σα να ζει όνειρο. Χωρίς να ’ναι άρρωστος -αντίθετα έχει πολύ καλή υγεία- χάνει καμιά φορά τα βήματά του, ιδιαίτερα σα βραδιάζει- ωστόσο δεν έχει ανάγκη από βοήθεια κι ούτε πέφτει κάτω. Είναι πολύ πιθανό να φταίει κι η σωματική του διάπλαση- είναι πάρα πολύ ψηλός για την ηλικία του. Έτσι στη γενική εμφάνιση γίνεται άσχημος, παρόλο πού σε επιμέρους σημεία έχει ξεχωριστές χάρες, όπως λόγου χάρη στα χέρια και τα πόδια. Άσχημο είναι και το μέτωπό του τα κόκαλα και το δέρμα φαίνονται σα να ’ναι ζαρωμένα.
elfsoehne07Ο έβδομος γιος είναι ο περισσότερο δικός μου από όλους τούς άλλους. ο κόσμος δε μπορεί να τον εκτιμήσει δεν είναι σε θέση να καταλάβει την εσωτερικότητα τού πνεύματός του. Δεν τον υπερεκτιμώ. Γνωρίζω πώς είναι αρκετά ασήμαντος. Αν ο κόσμος δεν είχε κανένα ελάττωμα παρά μόνο αυτό πού έχει ο γιος μου και τον κάνει ανίκανο να εκτιμηθεί, τότε θα ’ταν άσπιλος. Παρόλα αυτά θα θελα ο γιος μου αυτός να μην ανήκει στην οικογένειά μου. Αγωνιά και σέβεται την παράδοση κι απ’ όσο μπορώ εγώ τουλάχιστο να διαισθανθώ, συνδυάζει αγωνία και σεβασμό σ’ ένα αξεδιάλυτο σύνολο. Κι όμως με αυτό το σύνολο δεν είναι ικανός να κάνει τίποτα. Δε μπορεί να προχωρήσει στο μέλλον. Παρόλα αυτά το χάρισμά του αυτό είναι ενθαρρυντικό και ελπιδοφόρο. Θα ’θελα να είχε παιδιά κι αυτά πάλι άλλα παιδιά. Δε βλέπω όμως την επιθυμία αυτή να πραγματοποιείται. Με μια για μένα κατανοητή, αλλά ανεπιθύμητη αυτοϊκανοποίηση, αντίθετη κατά πολύ πρoς το περιβάλλον, τριγυρίζει μόνος, δεν ενδιαφέρεται για κορίτσια και παρόλα αυτά δε χάνει την καλή του διάθεση.
elfsoehne08Ο όγδοος γιος μου είναι το παιδί τής οδύνης, χωρίς να ξέρω την αιτία. Με κοιτάζει παράξενα και νιώθω πώς είμαι μαζί του δεμένος πατρικά. ο χρόνος έκανε πολλά καλά. Πρώτα ένιωθα τρόμο, μόνο πού έφερνα το μυαλό μου σ’ αυτό το γιό. Χαράζει το δικό του δρόμο και διέκοψε κάθε επαφή μαζί μου. Με το σκληρό κι ανθεκτικό του κρανίο, με το μικρό του αθλητικό σώμα -μόνο τα πόδια του στη μικρή ηλικία ήταν αδύνατα, στο μεταξύ όμως μάλλον δυνάμωσαν- θα μπορέσει να ορθοποδήσει, όπου κι αν πάει. Συχνά επιθύμησα να τον καλέσω να έρθει κοντά μου, να τον ρωτήσω τί κάνει και ποια σχέδια καταστρώνει είναι όμως πολύ μακριά μου κι έχει περάσει πολύς χρόνος, γιαυτό καλύτερα είναι να μείνουμε όπως είμαστε. ’Ακούω πώς μόνο αυτός από τούς γιους μου έχει γενειάδα. Αυτό δεν πάει σ’ ένα μικρόσωμο άνθρωπο.
elfsoehne09Ο ένατος γιος μου είναι πολύ κομψός κι έχει γλυκό βλέμμα πού επιθυμούν οι γυναίκες. Αυτό το βλέμμα του μπορεί να πλανέψει κι έμενα σε μια ευκαιρία. ’Αλλά ξέρω καλά πώς ένα βρεγμένο σφουγγάρι είναι αρκετό για να σβήσει όλη αυτή την υπεργήινη λάμψη. Το χαρακτηριστικό είναι πώς δεν επιδιώκει να πλανέψει κανένα. Θα μπορούσε να περάσει όλη τη ζωή του ξαπλωμένος στον καναπέ, ενώ το βλέμμα του θα πλανιέται στο ταβάνι ή θα ησυχάζει κάτω από τα βλέφαρα. Όταν βρεθεί τυχαία στη θέση πού τού αρέσει, μίλα με πολλή διάθεση και πετυχημένα. Λακωνικά και στοχαστικά, αλλά μέσα στα στενά μόνο όρια. Αν τυχόν και ξεπεράσει τα όριά του, πού δεν το κατορθώνει εύκολα, μια πού είναι τόσο στενά, τότε τα λόγια του γίνονται άδεια. Θα τού έκανε κανείς νόημα να σωπάσει, αν βέβαια υπήρχε κάποια ελπίδα να δει το νόημα η ματιά του πού φαίνεται να ονειροπολεί.
elfsoehne10Ο δέκατος γιος μου φαίνεται να ’ναι ανειλικρινής στο χαρακτήρα του. Δεν αμφισβητώ πέρα για πέρα αυτό το ελάττωμά του, ούτε μπορώ και να το επιβεβαιώσω. Είναι βέβαιο, πώς όποιος τον βλέπει να πλησιάζει με μια επισημότητα, ασυμβίβαστη με την ηλικία του, με ένδυμα κουμπωμένο σφιχτά, με παλιό μαύρο καπέλο, βουρτσισμένο πολύ προσεχτικά, με πρόσωπο ανέκφραστο, με ξεπεταγμένο πηγούνι, με βαριά και πλούσια φρύδια, με δυο δάχτυλα στο στόμα -όποιος λοιπόν τον βλέπει έτσι, σκέφτεται: να ένας μεγάλος υποκριτής. Αν τον ακούσει κανείς να μιλά, τού δίνει την εντύπωση μυαλωμένου ανθρώπου πού είναι όλος προσοχή. Λίγο να συνδεθεί με κάποιον κι αρχίζει να διασταυρώνει ερωτήσεις με χτυπητή μοχθηρία.
elfsoehnegruppe1Βρίσκεται σέ καταπληκτική, αυτονόητη κι εύθυμη συμφωνία με το σύνολο τού κόσμου· μια τέτοια συμφωνία πού κάνει το λαιμό να τεντώνει και το σώμα να υψώνεται. Πολλοί πού κάνουν τον έξυπνο κι έλεγαν πώς το εξωτερικό του τούς απωθούσε, σαγηνεύτηκαν από το λόγο του. Εντούτοις υπάρχουν κι άλλοι πού δεν ενοχλούνται από το εξωτερικό του και βρίσκουν τα λόγια του υποκριτικά. Εγώ, ως πατέρας, δε μπορώ να κρίνω, παρόλο πού πρέπει να ομολογήσω πώς οι τελευταίοι κριτές είναι πιο αξιοπρόσεχτοι από τούς πρώτους.
elfsoehne11Ο ενδέκατος γιος μου είναι τρυφερός, ο πιο αδύνατος από τούς γιους μου. ’Αλλά η αδυναμία του είναι φαινομενική. Μερικές φορές είναι δυνατός και σταθερός, άλλα και τότε στο βάθος κρύβεται η αδυναμία. Δεν είναι αδυναμία πού προξενεί ντροπή, άλλα κάτι πού πάνω στη γη μας λογαριάζεται για αδυναμία. Και η τάση για φυγή δεν είναι αδυναμία, μια πού είναι δισταχτικότητα, αβεβαιότητα κι αστάθεια; Τέτοιες εκδηλώσεις παρουσιάζει ο γιος μου. Φυσικά ο πατέρας χαίρεται γι’ αυτές τίς ιδιότητες παρόλο πού οδηγούν την οικογένεια στην καταστροφή. Μερικές φορές με κοιτάζει σα να θέλει να μου πει: θα σε πάρω μαζί μου, πατέρα. Κι εγώ σκέφτομαι: είσαι ο τελευταίος πού θα εμπιστευόμουν. Και το βλέμμα του μου λέει: ας ήταν να ήμουν ο τελευταίος.
Κάφκα 11 γιοί
Αυτοί είναι οι έντεκα γιοί μου.

******************************

Franz Kafka – Ο καλλιτέχνης της πείνας και άλλα διηγήματα
Φραντς Κάφκα (Franz Kafka, 3 Ιουλίου 1883 – 3 Ιουνίου 1924)
πίνακες :Susanne Kleiber
by Αντικλείδι , http://antikleidi.com



"Οι μαρτυρίες για την ερωτική ζωή των Αρχαίων Ελλήνων είναι τόσο αντιφατικές και αποσπασματικές, που εύκολα, επιλέγοντας μεμονωμένα κομμάτια, μπορείς να σχηματίσεις το παζλ μίας συντηρητικής κοινωνίας ή μίας ελευθεριάζουσας κοινωνίας ή ακόμα και μίας κοινωνίας στην οποία επικρατεί η ομοφυλοφιλία. Και οι τρεις εκδοχές όμως θα ήταν πλασματικές..."

Η ερωτική ζωή των Αρχαίων Ελλήνων: γάμος και παρθενία

erotiki-zoi-arhaionΟι μαρτυρίες για την ερωτική ζωή των Αρχαίων Ελλήνων είναι τόσο αντιφατικές και αποσπασματικές, που εύκολα, επιλέγοντας μεμονωμένα κομμάτια, μπορείς να σχηματίσεις το παζλ μίας συντηρητικής κοινωνίας ή μίας ελευθεριάζουσας κοινωνίας ή ακόμα και μίας κοινωνίας στην οποία επικρατεί η ομοφυλοφιλία. Και οι τρεις εκδοχές όμως θα ήταν πλασματικές…
Η πραγματική συνολική εικόνα που έχουμε και αφορά στην Αθήνα της κλασικής περιόδου του Περικλή (είναι η εποχή για την οποία έχουμε τις περισσότερες γραπτές πηγές), δείχνει μία κοινωνία που τιμά και προτρέπει τα μέλη της στην ετεροφυλόφιλη μονογαμία και απλά ανέχεται μέχρι ενός βαθμού τις ερωτικές παρεκτροπές από αυτήν την κυρίαρχη συμπεριφορά. Στο πρώτο μέρος του αφιερώματός μας στην ερωτική ζωή των Αρχαίων Ελλήνων θα ασχοληθούμε με τη θέση της γυναίκας και τον γάμο, όπως και το γιατί οι Αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν τόσο σημαντική την παρθενία της υποψήφιας νύφης.
Για να δούμε με συμπάθεια τη θέση της γυναίκας στην κλασική αρχαιότητα, θα πρέπει να ξεχάσουμε για λίγο την ισότιμη θέση γυναικών και ανδρών στις σύγχρονες Δυτικές κοινωνίες. Η αρχαιότητα μας άφησε πλήθος κειμένων μισογυνισμού, ακόμα και φιλοσοφικές θεωρίες που έλεγαν ότι «οι γυναίκες, ως είδος, είναι… αποτυχημένοι άνδρες» αλλά αυτά πρέσβευε το πνεύμα τις εποχής.
greekcouple2Η Αθηναϊκή κοινωνία ήταν μία κλειστή «λέσχη ανδρών πολιτών», που διαχειρίζονταν την παραγωγή, την οικονομία, τον πόλεμο και την ειρήνη. Η γυναίκα ήταν αποκλεισμένη από όλες τις εκφάνσεις της δημόσιας ζωής εκτός από τις γιορτές, στις οποίες και πάλι έπρεπε να έχει συγκεκριμένη συμπεριφορά. Οι γυναίκες μπορούσαν να βγουν από το σπίτι τους μόνο συνοδευόμενες από τον άντρα τους ή δούλους του σπιτιού, ενώ εκείνες που αναγκάζονταν να εργαστούν για να επιβιώσουν (π.χ. πουλώντας πράγματα στο δρόμο), αντιμετωπίζονταν υποτιμητικά από το σύνολο της κοινωνίας.
Η υποτιμημένη θέση της γυναίκας είχε δύο αφετηρίες. Η πρώτη ήταν ο πόλεμος, το γεγονός δηλαδή ότι οι αρχαίες κοινωνίες ανά πάσα στιγμή έπρεπε να επιτεθούν και να αμυνθούν για να επιβιώσουν ή να αποκτήσουν πλούτο. Η ανδρική δύναμη επομένως ήταν αναγκαία προϋπόθεση της ύπαρξής τους (όσο για τον μύθο των Αμαζόνων, θα πρέπει να εκληφθεί περισσότερο ως ευφυής παραδοξότητα παρά ως κατάλοιπο κάποιας μακρινής παράδοσης). Οι γυναίκες δεν πολέμησαν ποτέ στην αρχαιότητα, ούτε ακόμα και στην στρατιωτική κοινωνία της Σπάρτης.
Ο δεύτερος λόγος περιορισμού των γυναικών ήταν η διάρθρωση της οικονομίας στον Αρχαίο Ελληνικό κόσμο, που βασίζονταν στους «οίκους» των πολιτών. Οι γυναίκες έπρεπε να μένουν στο σπίτι για να φροντίζουν τη διατήρηση των οίκων (ο οίκος συμπεριελάμβανε συγγενείς και δούλους), όταν ο άνδρας πολεμούσε ή αποφάσιζε για τα θέματα της πόλης. Πάνω από όλα όμως, έπρεπε να μένουν στο σπίτι, ώστε να διασφαλίζεται ότι τα παιδιά που θα έκανε και θα συνέχιζαν τον «οίκο», θα ήταν γνήσιοι απόγονοι του άνδρα της οικογένειας. Η κλασική Αθήνα επέμενε στην ξεκάθαρη πατρότητα των πολιτών της. Ο κάθε άνδρας ήταν γιος συγκεκριμένου άνδρα. Και αυτό γινόταν αυταπόδεικτο μόνο όταν η γυναίκα δεν είχε την ευκαιρία να βρεθεί με άλλους άνδρες.
daphnis-et-chloe-cortot-louvre2Από τη γένεση της αρχαίας ελληνικής πόλης – κράτους (8ος αιώνας π.Χ.), πυρήνας της δομής του μορφώματος ήταν ο «οίκος», η πατριαρχική δηλαδή οικογένεια που ζούσε κάτω από την ίδια στέγη, παρήγαγε και κατανάλωνε τα ίδια αγαθά. Η επιβίωση της πόλης εξαρτιόταν από τη συνέχιση των οίκων, κάτι που μπορούσε να γίνει μόνο με το γάμο και την απόκτηση παιδιών. Ο γάμος θωρούνταν ιερός στην αρχαιότητα και ήταν πρώτιστο μέλημα των νομοθετών να ρυθμίζουν με αυστηρούς νόμους τα ζητήματα γνησιότητας των παιδιών και της κληρονομιάς ενός γάμου.
Παλιότερη πηγή για τα γαμήλια έθιμα είναι τα ομηρικά έπη. Στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια εμφανίζεται ο γάμος ως ένας διακανονισμός ανάμεσα στον μνηστήρα και στον πατέρα της νύφης. Ως γαμήλια τελετή είναι η πανηγυρική μεταφορά της νύφης μέσα από τους κύριους δρόμους της πόλης από το πατρικό της σπίτι, στο σπίτι του γαμπρού.
Η αρχαιότερη αναφορά στην ιδεώδη ηλικία γάμου βρίσκεται στα «Έργα και Ημέρες» του Ησίοδου, όπου ο ποιητής συμβουλεύει τον αδερφό του:
«να είσαι σε κατάλληλη ηλικία, όταν φέρεις γυναίκα για σύζυγο στο σπίτι, μήτε πολύ κάτω από 30 ετών, μήτε πολύ πιο μεγάλος. Αυτός ο γάμος είναι στην ώρα του. Η γυναίκα όμως, ας κλείσει τέσσερα χρόνια στην ήβη, και στον πέμπτο ας παντρευτεί» (στίχοι 695-698).
Πως καθοριζόταν η αρχή της ήβης; Ο ποιητής δεν διευκρινίζει αλλά υποθέτουμε βάσιμα ότι εννοεί την έναρξη της εμμηνορρυσίας, αφού μοναδικός στόχος του αρχαίου γάμου ήταν η τεκνοποιία.
Σύμφωνα με ελεγεία του Σόλωνα, έναν αιώνα μετά τον Ησίοδο, η κατάλληλη ηλικία γάμου για έναν άνδρα ήταν ανάμεσα στα 27 και 34 χρόνια, ενώ ο Ξενοφώντας, έναν αιώνα ακόμα πιο μετά, αναφέρει ως κατάλληλη ηλικία γάμου για τη γυναίκα τα 15 έτη.
Στους φιλόσοφους Πλάτωνα και Αριστοτέλη, τα όρια για τις γυναίκες ανεβαίνουν στα 18 χρόνια, σε μία προσπάθεια να μειωθεί η γυναικεία θνησιμότητα που επέφερε η πρώιμη κύηση. Αδιαμφισβήτητο παραμένει το γεγονός ότι οι Αθηναίες παντρεύονταν σε πολύ μικρές ηλικίες πολύ μεγαλύτερους άνδρες. Από λογοτεχνικές μαρτυρίες προκύπτει ότι η ηλικία γάμου των γυναικών ήταν από τα 13 μέχρι τα 25 χρόνια και των ανδρών, ανάμεσα στα 17 και 35. Ιδεώδες θεωρούταν το ζευγάρι με τη γυναίκα 14 και τον άνδρα 30 ετών.
greekcoupleΠίσω από τη μεγάλη διαφορά ηλικίας ανάμεσα στη νύφη και στον γαμπρό, βρισκόταν η ιδιαίτερη σημασία που έδινε η κοινωνία στην παρθενία της γυναίκας. Ο Ησίοδος στα «Έργα και Ημέρες» μιλά χωρίς προσχήματα, δίνοντας συμβολή στον αδελφό του:
«Παρθένα να παντρευτείς, για να της μάθεις σεμνούς τρόπους».
Η μέλλουσα νύφη έπρεπε να στερείται τη γνώση και την εμπειρία, να μην έχει μόρφωση, ούτε να γνωρίζει τα όσα συμβαίνουν στην κοινωνία, ώστε ο γαμπρός να της μάθει εκείνα που επέβαλε η πατριαρχική αντίληψη για την γυναικεία συμπεριφορά, τη διαχείριση του σπιτιού αλλά και τις (ελάχιστες) απαιτήσεις που θα μπορούσε να έχει από αυτόν. Στην πραγματικότητα, μοναδικά προσόντα από την άγουρη νύφη ήταν η γνώση της υφαντικής, της μοδιστρικής και της μαγειρικής, που θα εξασφάλιζαν την αυτάρκεια του «οίκου», δηλαδή το να θρέφει και να ντύνει τα μέλη του.
Ο άλλος λόγος για το πάντρεμα της γυναίκας σε τόσο νεαρή ηλικία ήταν η εσφαλμένη αντίληψη ότι η παντρειά και η εγκυμοσύνη ήταν «θεραπεία» για τη συναισθηματική αστάθεια των κοριτσιών που άρχιζαν να έχουν εμμηνορρυσία. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, που καταγράφηκε αργότερα στο ιπποκρατικό corpus, τα ανύπαντρα κορίτσια με την εμφάνιση της εμμηνορρυσίας, αρχίζουν να ρέπουν προς το παραλήρημα, φοβούνται το σκοτάδι και έχουν τάσεις αυτοκτονίας «επειδή το αίμα δεν μπορεί να ρεύσει κανονικά, οσάκις το στόμιο της εξόδου δεν είναι ανοικτό». Επρόκειτο βέβαια για πλάνη λόγω των ελλιπών γνώσεων της ανθρώπινης φυσιολογίας.
Η σύναψη ενός γάμου στην Αρχαιότητα ήταν υπόθεση ιδιωτική, στην οποία δεν παρενέβαινε η πολιτεία, δεν υπήρχε δηλαδή καταγραφή σε κάποια αρχεία, όπως γινόταν με την γέννηση των παιδιών. Δύο διαδικασίες που απείχαν χρονικά συνιστούσαν τον αθηναϊκό γάμο: η εγγύη ή εγγύηση (ο αρραβώνας) και η έκδοση (η παράδοση της νύφης με την προίκα της στον γαμπρό). Ο γάμος ολοκληρωνόταν με τη συγκατοίκηση του ζεύγους («συνοικείν»).
Η εγγύη (αρραβώνας) ήταν η συμφωνία του μεγέθους και της σύνθεσης της προίκας ανάμεσα στον πατέρα της νύφης και στον μνηστήρα, παρουσία μαρτύρων. Η παρουσία της μέλλουσας νύφης δεν ήταν απαραίτητη. Η «έκδοση», η πανηγυρική μεταφορά της νύφης στο σπίτι του γαμπρού γινόταν κατά προτίμηση τον χειμερινό μήνα Γαμηλίωνα, κατά τον εορτασμό του γάμου του Δία με την Ήρα. Αργότερα, το Φθινόπωρο ο γαμπρός παρουσίαζε τη νύφη στη φατρία του (στην ανδρική συγγενική ομάδα που ανήκε η οικογένειά του) κατά την εορτή των Απατουρίων. Η αποδοχή της νύφης από τη φατρία ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για να θεωρηθούν Αθηναίοι πολίτες τα αρσενικά παιδιά του ζευγαριού. Η παρουσίαση της νύφης συνοδευόταν από θυσία ζώων (γαμηλία), τα οποία απολάμβανε στη συνέχεια μαγειρεμένα η φατρία.
Πηγές:
Claude Mosse: Η γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα, Παπαδήμα, Αθήνα 2008
Michel Foucault, Ιστορία της Σεξουαλικότητας, Πλέθρον, Αθήνα 2013
Marcel Detiene: Η καθημερινή ζωή των θεών στην Αρχαία Ελλάδα, Παπαδήμα, Αθήνα 1993
Robert Flaceliere: Ο Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος των Αρχαίων Ελλήνων, Παπαδήμα, Αθήνα 2007
Αγγελική Πετροπούλου, «Οικογενειακοί θεσμοί» στο Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος στην Αρχαία Ελλάδα, ΕΑΠ, Πάτρα 2000
Δημήτρης Καλαντζής 
Πηγήlionnews
Αντικλείδι , http://antikleidi.com
Συναφές: 

Κυριακή, 30 Οκτωβρίου 2016

"...Ο μπαρουτοκαπνισμένος Ανδρέας Μιαούλης όταν πέθανε κηδεύτηκε στη δεξιά κατά την είσοδο πλευρά του λιμανιού, κοντά στο βασιλικό περίπτερο. Λόγω της επέκτασης όμως του λιμανιού τα οστά του ναυάρχου μεταφέρθηκαν στην κοντινή Σχολή Ναυτικών Δοκίμων..."

Η προτομή του Ανδρέα Μιαούλη (1978)


Του Στέφανου Μίλεση

Το 1978 στάθηκε για τον Ιωάννη Μελετόπουλο, έτος που μεγιστοποίησε τον προσφορά του στην πόλη του Πειραιά. Ήταν ήδη 74 ετών, είχε παραιτηθεί για λόγους υγείας από το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο και έτσι απερίσπαστος από όλα, εξέδιδε εκδόσεις, έγραφε για την ιστορία του Πειραιά, ενώ παράλληλα σχεδίαζε για τα μνημεία που επρόκειτο να αποκαλύψει σε διάφορα σημεία της πόλης.

Ένα από τα μνημεία αυτά, ήταν και η προτομή του Ανδρέα Μιαούλη, η αποκάλυψη της οποίας έγινε λίγες ημέρες πριν από την αποκάλυψη του ανδριάντα του Ελευθερίου Βενιζέλου

Είναι γνωστό πως το πάθος του ο Μελετόπουλος, για την ιστορία του Πειραιά, το είχε κληρονομήσει από τον πατέρα του Αλέξανδρο Μελετόπουλο. Ο ίδιος είχε σπουδάσει νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αλλά η μεγάλη του αγάπη εκδηλώθηκε για την έρευνα της πειραϊκής ιστορίας. Μεγάλες δωρεές του έμειναν μέχρι σήμερα να κοσμούν το Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά, όπως και το ιστορικό αρχείο του Δήμου. Βέβαια πολλές δωρεές κειμηλίων υπήρξαν και προς το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο το οποίο υπηρέτησε ως έφορος επί 17 χρόνια.


Ο Ιωάννης Μελετόπουλος (καθήμενος στο παγκάκι), λίγο διάστημα αργότερα, στα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Ελευθερίου Βενιζέλου που έγιναν στο μικρό πάρκο μπροστά από τον Άγιο Κωνσταντίνο. Από πάνω του στεκόταν ο τότε Πρόεδρος της Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς Γιάννης Χατζημανωλάκης.


Τα αποκαλυπτήρια της προτομής του Ανδρέα Μιαούλη έγιναν στις 22 Μαρτίου του 1978 στο σημείο όπου τελείωνε η αλλοτινή γνωστή Ρέπουλη, σημερινή Σωτήρος Διός με την Ακτή Μιαούλη, ελάχιστα αριστερά από την πρόσοψη του Αγίου Σπυρίδωνα. 




Η συγκεκριμένη θέση επιλέχθηκε, καθώς εκεί ευρισκόταν κάποτε η κατεδαφισθείσα επί επταετίας, οικία του ναυάρχου της επανάστασης, την ιστορία της οποίας ήδη έχω παρουσιάσει σε ανάρτηση της 12ης Μαΐου του 2009, με τίτλο "Η κατάρα του σπιτιού του Ναυάρχου Ανδρέα Μιαούλη".

Άλλωστε αυτή ήταν και η πρόταση του ίδιου του Μελετόπουλου, πρόταση που έγινε δεκτή από τον τότε Δήμαρχο Πειραιώς Βουλοδήμο. 
"Εν πρώτοις συγχαίρω τον κ. Δήμαρχον Πειραιώς δια την επιλογήν της θέσεως εις την οποίαν ετοποθετήθη η προτομή, δηλαδή ακριβώς έναντι της κατά το έτος 1834 - 1835 οικοδομηθείσης οικίας του Α. Μιαούλη" είπε ο Μελετόπουλος κατά την τελετή των αποκαλυπτηρίων. 




Η προτομή του Υδραίου ναυάρχου είναι έργο του γλύπτη Λεωνίδα Δρόσου. Είναι κατασκευασμένη από χαλκό. Ήταν η δεύτερη κατά σειρά δωρεά του Μελετόπουλου προς τον Πειραιά. Η πρώτη ήταν το υπερμεγέθες χάλκινο άγαλμα του Θεμιστοκλή, έργο του γλύπτη Νικόλα, ενώ όπως αναφέραμε λίγο διάστημα μετά τα αποκαλυπτήρια της προτομής του Ανδρέα Μιαούλη, έγιναν τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Ελευθερίου Βενιζέλου, έργο του γλύπτη Κανακάκη. Για να στηθεί ο ανδριάντας στο μικρό πάρκο μπροστά από τον Άγιο Κωνσταντίνο, είχε χρειασθεί πρώτα να απομακρυνθεί η προτομή του ιατροφιλόσοφου Θεόδωρου Αφεντούλη

Η προτομή του Μιαούλη που μέχρι σήμερα κοσμεί τον Πειραιά είχε φιλοτεχνηθεί από τον Λεωνίδα Δρόσο στα μέσα του 19ου αιώνα. Ο Λεωνίδας Δρόσος έχει φιλοτεχνήσει μεταξύ άλλων τα γλυπτά που στολίζουν την Ακαδημία Αθηνών. Ο Ιωάννης Μελετόπουλος είχε αγοράσει την προτομή του Μιαούλη πολλά χρόνια πριν την τοποθέτησή της στον Πειραιά. Με αυτή διακοσμούσε το φουαγιέ του σπιτιού του στην οδό Ρηγίλλης, με πρόθεση όμως κάποτε να την δωρίσει στον Δήμο Πειραιώς. 


Η προτομή του Μιαούλη που μέχρι σήμερα κοσμεί τον Πειραιά, είχε φιλοτεχνηθεί από τον Λεωνίδα Δρόσο πολλά χρόνια πριν την τοποθέτησή της μπροστά από τον Άγιο Σπυρίδωνα.


Όσο για τον μπαρουτοκαπνισμένο Ανδρέα Μιαούλη όταν πέθανε κηδεύθηκε στη δεξιά κατά την είσοδο πλευρά του λιμανιού, κοντά στο βασιλικό περίπτερο. Λόγω της επέκτασης όμως του λιμανιού τα οστά του ναυάρχου μεταφέρθηκαν στην κοντινή Σχολή Ναυτικών Δοκίμων.

Διαβάστε: 

Η κατάρα του σπιτιού του Ναυάρχου Ανδρέα Μιαούλη
   

"Πώς η αστυνομία έφτασε στην αποκάλυψη των δραστών οι οποίοι θεωρούσαν πως έχουν διαπράξει την τέλεια δολοφονία..."

Το καλοσχεδιασμένο έγκλημα της Αναβύσσου

Δημοσίευση: 1:36 μ.μ. | 30/10/16
  


to-kaloschediasmeno-egklima-tis-anavissou

Πώς η αστυνομία έφτασε στην αποκάλυψη των δραστών οι οποίοι θεωρούσαν πως έχουν διαπράξει την τέλεια δολοφονία

Ήταν λίγο πριν τις 6 το απόγευμα στις 19 Μαρτίου 1978 όταν
η παρέα τριών νεαρών φοιτητών βγήκε από τη θάλασσα όπου ψάρευε, κοντά στην Ανάβυσσο και σκαρφάλωσε στα βράχια για να ξεκουραστεί.

Γράφει η Μαρία Ζαχαροπούλου

Αμέσως, διαπίστωσαν πως στην περιοχή υπήρχε έντονη δυσοσμία και ένας από τους νεαρούς δεν άργησε να παρατηρήσει πως σε απόσταση περίπου λίγων μέτρων, από το σημείο που κάθονταν, βρισκόταν ένα τσουβάλι. Πλησίασε και όταν είδε πως το τσουβάλι ήταν ραμμένο αποφάσισε να το ανοίξει.

Ο νεαρός κάλεσε τους φίλους του να έρθουν κοντά του και με ένα μαχαιράκι έκοψε το καλώδιο που είχε χρησιμοποιηθεί για το ράψιμο του τσουβαλιού. Η παρέα ήρθε αντιμέτωπη με ένα αποτρόπαιο θέαμα. Το τσουβάλι έκρυβε το πτώμα μιας γυναίκας με πυρόξανθα μαλλιά το οποίο βρισκόταν σε προχωρημένη αποσύνθεση.

Η γυναίκα ήταν δεμένη χειροπόδαρα με ένα σχοινί και τυλιγμένη με μια γκρι κουβέρτα. Γύρω από την κουβέρτα είχαν τυλίξει ένα κάλυμμα που χρησιμοποιούν για την κατασκευή επίπλων το οποίο με την πρώτη ματιά έμοιαζε με τσουβάλι.

Οι τρεις νέοι ανέβηκαν στο δρόμο σταμάτησαν ένα διερχόμενο αυτοκίνητο και παρακάλεσαν τον οδηγό να ειδοποιήσει την αστυνομία η οποία δεν άργησε να φτάσει στο σημείο. Οι αστυνομικοί άρχισαν να ερευνούν σπιθαμή προς σπιθαμή τη δύσβατη περιοχή.

Η αρχική τους εκτίμηση ήταν πως ο δράστης πέταξε το πτώμα στο συγκεκριμένο σημείο έχοντας την πεποίθηση πως δεν θα το έβρισκε κανείς, αφού μόνο αυτοκίνητα περνούσαν από τον κεντρικό δρόμο χωρίς να σταματούν. Όταν η νύχτα έπεσε η έρευνα δεν είχε ολοκληρωθεί με αποτέλεσμα οι αστυνομικοί,  φοβούμενοι την αλλοίωση στοιχείων, να αποφασίσουν να μην μετακινηθεί το πτώμα και να παραμείνει φρουρούμενο στα βράχια.

to-kaloschediasmeno-egklima-tis-anavissou
Έτσι, με το πρώτο φως της ημέρας το αρμόδιο κλιμάκιο συνέχισε να εξετάζει όλα τα ευρήματα και ο ιατροδικαστής, με τη σειρά του, διαπίστωσε πως η νεαρή γυναίκα βρήκε τραγικό θάνατο, από στραγγαλισμό, περίπου δυο μήνες νωρίτερα. Τα στοιχεία ήταν ελάχιστα και η ταυτότητα του θύματος παρέμενε άγνωστη. Το βέβαιο ήταν πως επρόκειτο για μια γυναίκα περίπου 25 ετών, καλοντυμένη, περιποιημένη με βαμμένα νύχια και μαλλιά.

Η γυναίκα φορούσε τα κοσμήματα και το ρολόι της, γεγονός που απομάκρυνε το σενάριο της ληστείας, ενώ από την ιατροδικαστική εξέταση προέκυψε πως περίπου δυο ώρες πριν δολοφονηθεί είχε γευματίσει.

Όλα τα ενδεχόμενα για την αστυνομία ήταν ανοιχτά αλλά το μεγάλο στοίχημα ήταν να λυθεί ο γρίφος της ταυτότητας του θύματος, ώστε να καταφέρει να πιάσει την άκρη του νήματος η οποία και θα οδηγούσε στους δράστες. Περισσότεροι από 120 φάκελοι που αφορούσαν εξαφανίσεις γυναικών τους τελευταίους μήνες μπήκαν στο στόχαστρο της αστυνομίας. Οι περιπτώσεις εξετάζονταν μια προς μια, ενώ πολλά ήταν και τα τηλεφωνήματα που δέχονταν οι αστυνομικοί από συγγενείς και φίλους αγνοούμενων γυναικών που τις αναζητούσαν.

Η αναγνώριση

Στις 24 Μαρτίου το πτώμα της νεαρής γυναίκας αναγνωρίστηκε. Ήταν η 23χρονη Θεοδώρα Κλάπα  από την Κεραμυδιά Ηλείας, η οποία διέμενε στην Πετρούπολη. Εργαζόταν σε μπαρ και ήταν μητέρα δυο κοριτσιών 5 και 2,5 ετών.  Την αναγνώριση έκανε ο πατέρας της κι ένας στενός φίλος της, με τη βοήθεια των κοσμημάτων  και του ρολογιού της, καθώς το πτώμα βρισκόταν σε προχωρημένη αποσύνθεση.

Τα ίχνη της 23χρονης είχαν χαθεί στις 8 Δεκεμβρίου, αλλά ο σύντροφός της  Εμμανουήλ Κουτσοσταύρος καθυστέρησε να δηλώσει την εξαφάνισή της, καθώς είχε επιλέξει να την αναζητήσει ο ίδιος με τη βοήθεια ενός φιλικού τους ζευγαριού. Ο σύντροφος του θύματος, ο οποίος εργαζόταν ως ναυτικός, βρέθηκε στο επίκεντρο των ερευνών καθώς ο τρόπος με τον οποίο κινήθηκε θεωρήθηκε ύποπτος. Ο ίδιος, ωστόσο, επέμενε πως έκανε ότι μπορούσε για να βρει την 23χρονη και έδωσε στην αστυνομία και τα στοιχεία του ζευγαριού που γνώριζε , όπως είπε, τις προσπάθειες του για να το επιβεβαιώσει.

Όπως διαπίστωσαν οι αστυνομικοί, ο 23χρονος ναύτης Γεώργιος Καράμπελας και η σύζυγός του Ευγενία γνώριζαν καλά το θύμα. Η Ευγενία Καράμπελα  και η Θεοδώρα Κλάπα έκαναν παρέα και εκδίδονταν μαζί στην πλατεία Ομονοίας. Όπως είπε το ζευγάρι στην αστυνομία, λίγες ημέρες πριν την εξαφάνιση της 23χρονης, είχαν δειπνήσει όλοι μαζί στο σπίτι τους αλλά δεν γνώριζαν περισσότερες λεπτομέρειες. Αρχικά το ζευγάρι δεν θεωρήθηκε ύποπτο αλλά τα φώτα της έρευνας στράφηκαν επάνω τους, όταν οι ειδικοί διαπίστωσαν πως το ύφασμα που κάλυπτε το θύμα προερχόταν από ένα παιδικό στρώμα.
to-kaloschediasmeno-egklima-tis-anavissou
Το στοιχείο αυτό οδήγησε μοιραία στο συμπέρασμα πως ο δράστης ή οι δράστες είχαν παιδί. Και το ζεύγος Καράμπελα είχε ένα δίχρονο γιο. Όταν οι αστυνομικοί επέστρεψαν στο σπίτι του ζευγαριού στην Καλλιθέα, προκειμένου να τους ζητήσουν να απαντήσουν σε νέες ερωτήσεις, το βρήκαν άδειο. Ακολουθώντας τα ίχνη τους διαπίστωσαν πως είχαν μετακομίσει στην Νέα Σμύρνη. Στο νέο διαμέρισμα βρήκαν μόνο το αγοράκι με την γιαγιά του, τη μητέρα της Ευγενίας Καράμπελα.  Και όταν αργότερα ζήτησαν από την  Ευγενία  να δουν το κρεβατάκι του παιδιού, εκείνη απάντησε πως το είχαν στείλει στο πατρικό σπίτι του συζύγου της, στην Πάτρα. Μόνο που όταν ρωτήθηκαν τα πεθερικά της δεν γνώριζαν τίποτα, αφού κανένα παιδικό κρεβάτι δεν τους είχε σταλεί από την Αθήνα.  Τα στοιχεία, το ένα μετά το άλλο, «έδειχναν» εμπλοκή στη δολοφονία του ζεύγους Καράμπελα, ωστόσο, δεν ήταν αρκετά για να προχωρήσει η αστυνομία στη σύλληψή τους.

Ο Γιώργος Καράμπελας ήταν σκληρός. Ασκούσε απόλυτο έλεγχο επάνω στη γυναίκα του την οποία εξέδιδε. Το ζευγάρι μπήκε υπό στενή παρακολούθηση και ένα βράδυ που ο Καράμπελας παρέμεινε στο αρματαγωγό καράβι όπου υπηρετούσε η αστυνομία προσήγαγε τη σύζυγο του. Εκείνο το βράδυ η Ευγενία Καράμπελα λύγισε αποκαλύπτοντας πληροφορίες που έριξαν φως στην υπόθεση και τελικά οδήγησαν στην αποκάλυψη της αλήθειας.

Η αποκάλυψη της αλήθειας

Ο Γιώργος και η Ευγενία Καράμπελα  δολοφόνησαν την Θεοδώρα Κλάπα λόγω επαγγελματικού ανταγωνισμού... Οι δυο γυναίκες σύχναζαν σε γνωστή καφετέρια της Ομόνοιας όπου «ψάρευαν» πελάτες. Έκαναν παρέα μέχρι που η Καράμπελα ανακάλυψε ότι είχε κολλήσει ένα σεξουαλικά μεταδιδόμενο νόσημα, συγκεκριμένα κονδυλώματα. Όταν η Κλάπα το έμαθε βρήκε την ευκαιρία να της κλέψει όλους τους πελάτες, καθώς τους ενημέρωσε για το πρόβλημα της Καράμπελα.

to-kaloschediasmeno-egklima-tis-anavissou
Τότε ήταν που το ζεύγος Καράμπελα αποφάσισε να την εκδικηθεί.   Το μεσημέρι της 8ης Δεκεμβρίου  κάλεσαν την Κλάπα για φαγητό στο σπίτι τους βάζοντας σε εφαρμογή το σχέδιο τους. Μετά το φαγητό πήγαν βόλτα με το αυτοκίνητο τους στο Σούνιο. Κατά τη διάρκεια της διαδρομής το ζευγάρι έψαχνε το σημείο όπου θα μπορούσε, ενδεχομένως, να ξεφορτωθεί το πτώμα της 23χρονης χωρίς να αφήσουν ίχνη.

Το βράδυ επέστρεψαν στο σπίτι της Καλλιθέας και η Ευγενία έφυγε για λίγο, προφασιζόμενη πως ήθελε να αγοράσει τσιγάρα. Κατά τη διάρκεια της απουσίας της, ο σύζυγος της καυγάδισε με την Κλάπα, γιατί εκείνη αρνήθηκε να συνευρεθεί ερωτικά  μαζί του. Την ώρα που ο Καράμπελας έπιασε την νεαρή γυναίκα από το λαιμό η γυναίκα του έμπαινε στο σπίτι . Η 23χρονη αντιστεκόταν και η Ευγενία αποφάσισε να βοηθήσει το σύζυγο της… Πήρε ένα σχοινί και το τύλιξε γύρω από τον λαιμό της Κλάπα η οποία λίγο αργότερα ξεψύχησε. Το ζευγάρι έδεσε  το πτώμα χειροπόδαρα και το τοποθέτησε μέσα στο στρώμα του παιδικού κρεβατιού.

Άφησαν το πτώμα τυλιγμένο μέσα στο διαμέρισμα τους και πήγαν για φαγητό σε μια ταβέρνα προκειμένου να οργανώσουν τα  επόμενα βήματα τους και τον τρόπο με τον οποίο θα εξαφάνιζαν την άτυχη γυναίκα.  Η ιδέα να πετάξουν το πτώμα της 23χρονης στη θάλασσα τους φάνηκε εξαιρετική και γι’ αυτό, όταν επέστρεψαν στο σπίτι τους, την φόρτωσαν στο αυτοκίνητο και ακολούθησαν την ίδια διαδρομή που είχαν κάνει και το πρωί.  Λίγο πριν την Ανάβυσσο, στο 56ο χιλιόμετρο της παραλιακής λεωφόρου Αθηνών –Σουνίου σταμάτησαν. Ξεφόρτωσαν το άψυχο κορμί της γυναίκας και με δύναμη το πέταξαν στον γκρεμό.

Όμως, το πτώμα δεν έπεσε ποτέ στη θάλασσα, σκάλωσε στα βράχια, όπου εντοπίστηκε τρεις μήνες αργότερα από την παρέα των νεαρών φοιτητών. Όταν ο σύντροφος της Κλάπα, λίγες ημέρες αργότερα, ζήτησε τη βοήθεια τους για να την εντοπίσει, εκείνοι ανταποκρίθηκαν με μεγάλη προθυμία. Άλλωστε, με αυτό τον τρόπο, σκέφτηκαν, δεν θα κινούσαν καμία υποψία.

to-kaloschediasmeno-egklima-tis-anavissou
«Δεν υπήρχαν περιθώρια να ζήσει μετά από αυτά που μας έκανε. Έτσι μη ζητάτε ευθύνες μόνο από εμάς, αλλά και σε εκείνη», ήταν η κυνική ομολογία της Ευγενίας Καράμπελα στους αστυνομικούς, αν και συμπλήρωσε πως πρόθεση της ήταν να δίνει χρήματα στα παιδιά της Κλάπα...  Η γυναίκα, μάλιστα, έριξε όλες τις ευθύνες για τη δολοφονία στο σύζυγο της. ισχυριζόμενη πως εκείνος σκότωσε την 23χρονη την ώρα που η ίδια απουσίαζε από το σπίτι τους.

Οι ισχυρισμοί της Καράμπελα δεν έπεισαν το δικαστήριο και το ζευγάρι καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη για την δολοφονία της 23χρονης Θεοδώρας Κλάπα.

Πηγή: newsbeast


Πηγή: http://www.greek-inews.gr/2016/10/to-kaloschediasmeno-egklima-tis-anavissou.html#ixzz4OaKDuNaF



Παρασκευή, 28 Οκτωβρίου 2016

"...ΘΑ ΣΑΣ ΔΟΥΜΕ ΠΑΛΙ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΔΥΟ ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ"...Αυτή ήταν η φράση με την οποία οι Ιταλοί στρατιώτες αποχαιρετούσαν τους φίλους τους κατά την αναχώρηση των ιταλικών στρατευμάτων από την Αλβανία για τα ελληνικά σύνορα, μέσα σε συνθήκες αληθινής γιορτής..

Πως είδαν οι Ιταλοί τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο (20 Οκτωβρίου 1940 – 4 Δεκεμβρίου 1940)

kalamas1939
«Θα σας δούμε πάλι μετά από 2 εβδομάδες». Αυτή ήταν η φράση με την οποία οι Ιταλοί στρατιώτες αποχαιρετούσαν τους φίλους τους κατά την αναχώρηση των ιταλικών στρατευμάτων από την Αλβανία για τα ελληνικά σύνορα, μέσα σε συνθήκες αληθινής γιορτής.
 Η παραπάνω φράση δείχνει με τον ποιο καθαρό τρόπο τη σιγουριά, τη βεβαιότητα, την αλαζονία που κυριαρχούσε στο ιταλικό στρατόπεδο για την έκβαση του πολέμου. Ήταν αισιόδοξοι ότι θα πετύχουν μια κεραυνοβόλα επιτυχία ανάλογη με εκείνες που είχαν πετύχει μέχρι τότε οι σύμμαχοί τους, οι Γερμανοί, καθώς πίστευαν ότι οι Έλληνες δεν θα τους πρόβαλλαν αξιόλογη αντίσταση.
Έλληνες στρατιώτες στο Αλβανικό μέτωπο γιορτάζουν την Πρωτοχρονιά του 1941
Έλληνες στρατιώτες στο Αλβανικό μέτωπο γιορτάζουν την Πρωτοχρονιά του 1941
Πιο αισιόδοξοι από όλους ήταν οι στρατηγοί του ιταλικού Γ.Ε.Σ. Ο αρχηγός του, ο στρατηγός Γκρατσιάνι, δεν πίστευε στη μαχητικότητα του ελληνικού στρατεύματος και μάλιστα στην τελική διαταγή επιχειρήσεων στις 20 Οκτωβρίου 1940 μεταξύ άλλων αναφέρει ότι «οι επιχειρήσεις θα αρχίσουν χωρίς την άφιξη των προβλεπόμενων ενισχύσεων». Τόσο σίγουροι ήταν για την τελική επικράτηση.
Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 οι Ιταλοί παραβιάζουν τα ελληνικά σύνορα. Οι πρώτες πληροφορίες από το μέτωπο μιλούν για ταχύτατη προέλαση των ιταλικών στρατευμάτων (χωρίς μάλιστα αεροπορική στήριξη) και προκαλούν μεγάλο ενθουσιασμό στην Ιταλία. Οι Ιταλοί επιτελάρχες ερμήνευσαν μάλλον λάθος την «βάση σχεδίου» σύμπτυξη των ελληνικών προκαλυπτικών τμημάτων την πρώτη μέρα. Νόμισαν ότι οι ελληνικές δυνάμεις υποχωρούν. Ο Υπουργός Εξωτερικών Τσιάνο γράφει στο ημερολόγιό του στις 28 Οκτωβρίου ότι «παρά την κακοκαιρία τα στρατεύματά μας προελαύνουν γρήγορα μολονότι δεν υποστηρίζονται από την αεροπορία… Ο Ντούτσε είναι ευδιάθετος», ενώ την επομένη γράφει ότι «ουδείς κινείται να βοηθήσει τους Έλληνες. Τώρα είναι απλώς θέμα ταχύτητας».
Το ίδιο αισιόδοξο πνεύμα μαρτυρούν και τα πολεμικά ανακοινωθέντα, π.χ. το υπ’ αριθμόν 147 της 1ης Νοεμβρίου αναφέρει ότι «οι εις Ήπειρον επιχειρήσεις εξελίσσονται κανονικά. Τα στρατεύματά μας έφθασαν στον οδικό κόμβο Καλιμπάκι» (έτσι λανθασμένα αποκαλούσαν το Καλπάκι).
Το αλαζονικό πνεύμα φαίνεται ολοκάθαρα και στα λεγόμενα στο βιβλίο του αρχηγού Γ.Ε.Α. Φ. Πρίκολο («Αδράνεια κατά ηρωισμού», 1946). Αναφέρει ότι ο Μουσολίνι εμπιστευόταν τον αρχιστράτηγο των επιχειρήσεων Β. Πράσκα και ότι άκουσε τον στρατηγό Σοντού (υφυπουργό Στρατιωτικών) να διαβεβαιώνει ότι απαιτείται 1 εβδομάδα να καταλάβει ο ιταλικός στρατός τα Γιάννενα και 15-20 μέρες την Πρέβεζα. Μάλιστα ανέθεσε στον στρατηγό Πρίκολο να μεταβεί στο μέτωπο και να επιδώσει συγχαρητήρια επιστολή στον αρχιστράτηγο.
Πράγματι στις 2 Νοεμβρίου τον συνάντησε στο ηπειρωτικό μέτωπο (μεταξύ Δολιανών και Καλπακίου) και επέδωσε στον Πράσκα την επιστολή του Μουσολίνι, με την οποία τον συνέχαιρε για τη μέχρι τώρα εξέλιξη των επιχειρήσεων, του έκανε γνωστό ότι η αποβατική επιχείρηση εναντίον της Κέρκυρας αναβάλλεται και ότι θα στείλει ενισχύσεις (τη μεραρχία «Μπάρι», που προοριζόταν για την Κέρκυρα και 3 ακόμη από Ιταλία). Ο στρατηγός Πράσκα είπε: «μπορείτε να ανακοινώσετε στον Ντούτσε ότι πρέπει να είναι τελείως ήσυχος. Με τις 3 μεραρχίες ή και χωρίς αυτές υπολογίζω να είμαι σε 3 μέρες στα Ιωάννινα και σε 1 εβδομάδα στην Πρέβεζα. Οι Έλληνες αντιτάσσουν ψεύτικη αντίσταση και τράπηκαν σε φυγή. Αφού πέρασαν 6 μέρες από την έναρξη των επιχειρήσεων, δεν υφίσταται πλέον κίνδυνος και στο μέτωπο της Κορυτσάς. Οι Έλληνες δεν επιτέθηκαν μέχρι τώρα και δεν πρόκειται να επιτεθούν πλέον».
Η απόφαση του Μπενίτο Μουσολίνι να επιτεθεί στην Ελλάδα χωρίς τις απαραίτητες δυνάμεις είχε δύο αιτίες: την βαθιά περιφρόνηση για τους Έλληνες και την εμμονή του να αποδείξει στον Χίτλερ οτι και αυτός μπορούσε να δημιουργήσει τετελεσμένα γεγονότα.
Η απόφαση του Μπενίτο Μουσολίνι να επιτεθεί στην Ελλάδα χωρίς τις απαραίτητες δυνάμεις είχε δύο αιτίες: την βαθιά περιφρόνηση για τους Έλληνες και την εμμονή του να αποδείξει στον Χίτλερ οτι και αυτός μπορούσε να δημιουργήσει τετελεσμένα γεγονότα.
Επιπλέον ο Ιταλός πολιτικός διοικητής στην Αλβανία Τζακομόνι μετέδιδε στον Πράσκα στις 2 Νοεμβρίου: «όταν φτάσεις στην Πρέβεζα θα ονομασθείς στρατηγός στρατιάς και όταν φτάσεις στην Αθήνα στρατάρχης της Ιταλίας».
Όμως η αισιοδοξία των Ιταλών κράτησε μόνο 6 μέρες. Ο στρατηγός Αρμελλίνι του Γενικού Επιτελείου έγραφε στο ημερολόγιό του στις 3 Νοεμβρίου: «ο πόλεμος στην Ελλάδα προχωρεί αργά και με μεγάλες δυσχέρειες, αντίσταση κατά των στρατευμάτων μας … ενώ θα έπρεπε, κατά τις πληροφορίες που μας δίνονταν, να έχουν γίνει δεκτά με ανοιχτές αγκάλες. … Στην Ήπειρο η προέλαση εξελίσσεται αργά, στην Κορυτσά οι Έλληνες εξαπέλυσαν επίθεση με μικρές επιτυχίες. Οι επιχειρήσεις δεν είναι τόσο αναίμακτες, όπως οι Τζιακομόνι, Τσιάνο και η παρέα τους πίστευαν …».
Αντίθετα ο Τσιάνο από την Αλβανία στέλνει επιστολή στον Ντούτσε και τον ενημερώνει ότι: «οι επιχειρήσεις βαίνουν καλώς και η ελληνική αντίσταση παρουσιάζεται ασθενής, πλην όμως, για να επιτευχθεί η ενέργεια, …. θα ήταν απαραίτητη η άμεση αποστολή των τριών μεραρχιών». Όμως το πολεμικό ανακοινωθέν με αριθμό 149 της 3ης Νοεμβρίου επιβεβαιώνει ότι οι επιχειρήσεις εμφανίζουν στασιμότητα.
Αυτή η νέα κατάσταση στο μέτωπο δημιούργησε κλίμα ανησυχίας στην Ιταλία. Στις 4 Νοεμβρίου ο Μουσολίνι καλεί σε σύσκεψη τους αρχηγούς των επιτελείων και αποφασίστηκε η αποστολή 12 τουλάχιστον μεραρχιών στην Αλβανία και η αντικατάσταση του στρατηγού Πράσκα με τον στρατηγό Ουμπάλντο Σοντού, πρώην υφυπουργό Στρατιωτικών.
Ο Πράσκα όμως εξαπατήθηκε, γιατί του αναγγέλθηκε η αντικατάσταση όχι αμέσως, αλλά στις 9 Νοεμβρίου. Η πικρία που ένιωσε ο απερχόμενος στρατηγός φαίνεται στο βιβλίο, που έγραψε αργότερα: «… το απόγευμα της 5ης Νοεμβρίου δέχθηκα απροσδόκητη επίσκεψη του στρατηγού Σοντού στο στρατηγείο στη Δερβιτσάνη. Είχα ακόμη εμπιστοσύνη σε αυτόν… Με αγκάλιασε … μου είπε ότι ήρθε να με βοηθήσει ιδίως στην επίσπευση της μεταφοράς ενισχύσεων. … Την επομένη επέστρεψε και μου διευκρίνισε ότι ήλθε στην Αλβανία όχι μόνο για να βελτιώσει τις μεταφορές, αλλά και ως εντεταλμένος του Μουσολίνι, να μελετήσει επί τόπου την κατάσταση. Οι δυνάμεις μας έπρεπε να αυξηθούν σημαντικά και να σχηματιστεί μια ομάδα με 2 στρατιές, μια στην Ήπειρο και άλλη στον τομέα της Κορυτσάς. Θα ανελάμβανε τη διοίκηση της Ομάδας Στρατιών και εγώ, αν δεχόμουν, θα γινόμουν διοικητής της Στρατιάς Ηπείρου. … Με παρακαλούσε θερμά να δεχθώ και εξ ονόματος του Μουσολίνι. Απάντησα ότι δέχομαι … με φίλησε … και μου είπε: θα δεις πόσο καλά θα συνεργαστούμε, θα γίνουμε και οι δύο στρατηγοί στρατιάς και κατόπιν στρατάρχες της Ιταλίας».
Αυτές οι ίντριγκες συνέβαιναν στο ιταλικό στρατόπεδο, ενώ ο Τσιάνο έγραφε στο ημερολόγιό του στις 6 Νοεμβρίου: «Ο Ντούτσε είναι δυσαρεστημένος από την εξέλιξη των πραγμάτων στην Ελλάδα. Ο εχθρός επιτέθηκε στην Κορυτσά, όπου σημείωσε μερικές προόδους. Πάντως είναι γεγονός ότι σήμερα, όγδοη ημέρα των επιχειρήσεων, η πρωτοβουλία περιήλθε στον εχθρό».
Στις 7 Νοεμβρίου από το ημερολόγιο του Τσιάνο φαίνεται ότι η ανησυχία των Ιταλών εντάθηκε ακόμη περισσότερο: «στον τομέα της Κορυτσάς έχουμε ήδη αποσυρθεί στη γραμμή αντίστασης…». Την ίδια μέρα ο στρατηγός Αρμελλίνι, βοηθός του αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Μπαντόλιο, γράφει: «η επίθεση στην Ήπειρο ατονεί λόγω εξάντλησης της επιθετικής δυνατότητας των μεραρχιών μας. … στον τομέα της Κορυτσάς οι Έλληνες επιμένουν στην επίθεση. … Συμπερασματικά, ακόμα κι αν επιτευχθεί να διορθωθεί η κατάσταση, πλήρης αποτυχία της επιχείρησής μας».
Τη δεινή θέση παρουσιάζει καθαρά ο πτέραρχος Πρίκολο: «κάθε άλλο παρά προέλαση προς Ιωάννινα και Πρέβεζα. Τα τμήματά μας έχουν αναχαιτισθεί στο Καλπάκι. … Ο Μουσολίνι, αφού εξέτασε τις αεροφωτογραφίες (τα υψώματα Γκραμπάλα, Ψηλορράχη και Ασόνισσα στο Καλπάκι), έμεινε επί αρκετά λεπτά στενοχωρημένος και σιωπηλός. … Οι Έλληνες δεν είχαν καμιά διάθεση να υποχωρήσουν».
Στις 8 Νοεμβρίου υπό πίεση το Ιταλικό Επιτελείο Στρατού εξέδωσε διαταγή: «Κατόπιν ανώτατης διαταγής λαμβανομένης της παρούσης κατάστασης αναστείλατε την επιθετική ενέργεια στην Ήπειρο, ενόψει ανάληψης νέας δράσης μελλοντικά».
Στις 9 Νοεμβρίου αντικαθίσταται τελικά ο Πράσκα από τον Σοντού πράγμα που φανερώνει ανάγλυφα τη δύσκολη θέση που βρισκόταν το ιταλικό στρατόπεδο.
Για ένα μικρό χρονικό διάστημα (9 – 13 Νοεμβρίου) οι Ιταλοί αναθάρρησαν γιατί ο Ελληνικός Στρατός περιόρισε τις επιθετικές ενέργειες. Οι Ιταλοί νόμισαν ότι η ελληνική ορμή εξαντλήθηκε, αλλά στην πραγματικότητα οι Έλληνες ετοιμάζονταν για τη γενική αντεπίθεση.

Η διάταξη του Ιταλικού και του Ελληνικού στρατού τον Οκτώβριο του 1940
Η διάταξη του Ιταλικού και του Ελληνικού στρατού τον Οκτώβριο του 1940
Στις 14 Νοεμβρίου ο ελληνικός στρατός εξαπολύει γενική αντεπίθεση σε όλο το μέτωπο που κατέληξε στην κατάληψη της Κορυτσάς και άλλων περιοχών της Αλβανίας. Ο Αρμελλίνι στις 19 Νοεμβρίου έγραφε: «Ο Ντούτσε είχε χείριστη διάθεση εξαιτίας της κατάληψης της Ερσέκας από τους Έλληνες. Η Ερσέκα είναι ιδιαίτερα αξιόλογη θέση καθόσον διακόπτει τις συγκοινωνίες και παρέχει ευκολία ανάπτυξης δράσης κατά της Κορυτσάς».
Το απόγευμα της 21ης Νοεμβρίου ο Τσιάνο έγραφε: «ο Σοντού ανακοίνωσε ότι προτίθεται να εκκενώσει την Κορυτσά και να συμπτύξει ολόκληρο το μέτωπο. Ο Μουσολίνι του ζητά να το σκεφτεί καλύτερα, αλλά η υποχωρητική κίνηση είναι ήδη σε εξέλιξη και δεν μπορεί πλέον να ανακοπεί…».
28 Νοεμβρίου ο Τσιάνο αναφέρει: «άσχημα νέα από την Αλβανία. Η ελληνική πίεση συνεχίζεται, ενώ η δική μας αντίσταση εξασθενεί», ενώ ο Σταράτσε, αρχηγός της Μιλίτσια, επιστρέφοντας από το μέτωπο, ανέφερε, σύμφωνα πάντα με τα γραπτά του Τσιάνο ότι: «βλέπει την κατάσταση πολύ σκοτεινή…. Οι στρατιώτες μας πολέμησαν λίγο και άσχημα. Αυτή – ισχυρίζεται – είναι η βασική και αληθινή αιτία των εκεί συμβάντων».
Στα τέλη Νοεμβρίου ο πτέραρχος Πρίκολο γράφει στο βιβλίο του: «σε ό,τι αφορά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο δεν έχω παρά ελάχιστα πράγματα να προσθέσω… Η καταστροφή εκδηλώθηκε τόσο απροσδόκητα, τόσο παράλογα και ταυτόχρονα τόσο σοβαρά, ώστε όλοι μας είμαστε χαμένοι».
Στις 30 Νοεμβρίου ο Μουσολίνι συγκάλεσε Υπουργικό Συμβούλιο και εξήγησε στους απληροφόρητους, ακόμη και τότε υπουργούς του, την κατάσταση στο μέτωπο. Ανέλαβε την ευθύνη για την καταστροφή, αλλά άφησε μομφές κατά του στρατάρχη Μπαντόλιο, γιατί ήταν όχι μόνο σύμφωνος για την επίθεση κατά της Ελλάδας, αλλά παρουσιαζόταν ως ο πλέον αδιάλλακτος. Και ο Ντούτσε τελείωσε με τη φράση: «η κατάσταση είναι σοβαρή. Δεν αποκλείεται μάλιστα να αποβεί δραματική».
Σε 3 μέρες ο στρατηγός Σοντού εξέθεσε στον Ντούτσε τη σοβαρότατη στρατιωτική κατάσταση, διασαφήνιζε την αδυναμία αντίδρασης και παρακαλούσε για πολιτική λύση του ζητήματος!!! Ο Τσιάνο έγραψε: «ο Μουσολίνι με καλεί στο Παλάτσο Βενέτσια (το Υπουργείο Στρατιωτικών). Τον βρίσκω κουρασμένο όσο ποτέ άλλοτε. Δεν υπάρχει άλλη διέξοδος, μου λέει. Πρέπει να ζητήσουμε μέσω Χίτλερ εκεχειρία!!! Αδύνατον, του απαντώ. Οι Έλληνες θα θέσουν ως πρώτο όρο την προσωπική εγγύηση του Φύρερ ότι δεν θα ενεργήσουμε ποτέ πλέον εναντίον τους. Προτιμώ να τινάξω τα μυαλά μου παρά να τηλεφωνήσω στον Ρίμπεντροπ (Υπουργό Εξωτερικών της Γερμανίας). … Εκείνο το οποίο έχει σήμερα σημασία είναι να αντέξουμε και να διατηρηθούμε στην Αλβανία. Ο χρόνος θα φέρει τη νίκη. Αν όμως ενδώσουμε, αυτό θα είναι το τέλος».
Ο Μουσολίνι αποφάσισε να κάνει μια τελευταία προσπάθεια, αποστέλλοντας το νέο αρχηγό του Γενικού Επιτελείου, τον Καβαλλέρο, στο μέτωπο. Σε κάποια στιγμή εκνευρισμένος είπε: «Κάθε άνθρωπος διαπράττει ένα μοιραίο σφάλμα στη ζωή του. Εγώ το διέπραξα όταν πίστεψα σε όσα μου έλεγε ο στρατηγός Πράσκα. Πώς να το είχα αποφύγει όταν ο άνθρωπος αυτός φαινόταν τόσο βέβαιος για τον εαυτό του;».
Πυροβολικό του Ελληνικού Στρατού βάλλει κατά του υψώματος Ιβάν, κοντά στην Κορυτσά.
Πυροβολικό του Ελληνικού Στρατού βάλλει κατά του υψώματος Ιβάν, κοντά στην Κορυτσά.
Εντωμεταξύ στην επιστολή του Σοντού ο Πρίκολο αντιδρά και γράφει: «Επρόκειτο περί σαφέστατης πρόσκλησης για αίτηση ανακωχής. … Έπρεπε να αποτραπεί απολύτως μια τόσο ταπεινωτική λύση, η οποία θα κάλυπτε το ιταλικό έθνος με ντροπή για αιώνες ολόκληρους…. Εισήλθα μετά από λίγο στο γραφείο του Μουσολίνι. Ήταν εκνευρισμένος και ερεθισμένος όσο ποτέ άλλοτε. … Του είπα ότι αντί να ζητήσουμε ανακωχή από την Ελλάδα δεν είναι προτιμότερο να φύγουμε όλοι για την Αλβανία και να πέσουμε στη μάχη; Μου είπε ότι έχω δίκιο. Δεν θα ζητήσουμε ανακωχή. Τελικά ανακωχή δε ζήτησε. Αλλά η απεγνωσμένη έκκληση του Σοντού μας έριξε όλους στην πιο βαθιά κατάθλιψη. Ήταν η πρώτη σοβαρότατη επίσημη αναγνώριση της τρομερότερης στρατιωτικής κρίσης της ιστορίας μας και της ανικανότητάς μας να την αντιμετωπίσουμε».
Όλα τα παραπάνω δείχνουν ολοκάθαρα ότι η κατάσταση ήταν δραματική στο ιταλικό στρατόπεδο, αφού μάλιστα έφτασαν να σκέφτονται να ζητήσουν ανακωχή από την Ελλάδα. Ήταν το κλίμα χειρότερο και από αυτό που νόμιζε τότε ο ελληνικός λαός και η ηγεσία του.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
 Στρατιωτική Ιστορία, τεύχος 74, Αθήνα Οκτώβριος 2002.
 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, εκδ. Αθηνών
by Αντικλείδι , http://antikleidi.com